دهها كتـاب و اثـر گـرانبها از امام خمينـى در مبـاحث اخلاقـى , عرفانـى , فقهى ,
اصـولـى , فلسفـى , سياسـى و اجتماعى بـر جاى مـانـده كه بسيـارى از آنها تـا
كنـون منتشـر نشده است.
متاسفانه تعدادى از رساله ها و تاليفات نفيـس امام در جـريان جابجايـى از منازل
استيجـارى و در جـريان چنـديـن مـرحله يـورش ماموريـن ساواك شاه به منزل و
كتابخانه ايشان مفقود شده است .
امام خمينى علاوه بر تاليفات علمى , تعدادى از رساله هاى علمـى انديشمنـدان كه
نسخه هاى منحصر به فرد داشته و هنـوز چاپ نشـده بـودنـد را بـا خطـى زيبـا
بـازنـويسـى و استنسـاخ كـرده است .
در اينجا فهرست اسامـى آثار و تاليفات امام خمينـى را بـر حسب سير تاريخ نگارش
مرور مى كنيم . طبعا معرفى هر يك از ايـن آثار نيازمند تحقيقى مبسـوط و جداگانه
است كه تاكنـون در هميـن رابط مقـالات و كتـابهايـى چنـد نـوشته شـده است .
1 ـ شرح دعاى سحر :
امام خمينى ايـن كتاب را كه حاوى نكات عميق عرفانـى , فلسفـى و كلامـى است با تكيه
بـر آيات قرآن و روايات اهل بيت (ع) در شـرح دعاى مبـاهله معروف به دعاى سحـر , در
سـال 1347 هجـرى قمـرى ( 1307 شمسـى ) و به زبـان عربـى نـوشته اند .
2 ـ شرح حديث راس الجالوت :
شـرح امام خمينـى است بـر حـديث راس الجالـوت ( احتجاجات حضرت امام رضا (ع) با
اصحاب اديان مختلفه و او آنجمله راس الجالـوت از علماى ديـن يهود ) كه به سال 1348
هجـرى قمـرى ( 1308 هجـرى شمسى ) تاليف گرديده است .
3 ـ حـاشيه امـام بـر شـرح حـديث راس الجالوت :
علاوه بر شـرح مستقل امام بـر حـديث مزبـور , آن حضرت تعليقه اى نيز بر شرح مرحـوم
قاضـى سعيد قمى ( از عرفاى قرن يازدهـم ) بر حـديث راس الجالـوت نيز نـوشته انـد
كه هـم مـولف كتـاب آيينه دانشوران و هـم علامه نامدار مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى
در كتاب الذريعه از آن ياد كرده اند .
4 ـ حـاشيه بـر شـرح فـوائد الـرضـويه :
در ايـن اثر عرفانى , امام خمينى آرا خـويـش را به صورت حاشيه بر كتاب شرح فوائد
الرضـويه مرحـوم قاضى سعيد قمى نگاشته است .
5 ـ شرح حديث جنود عقل و جهل :
اثـرى است گرانسنگ در علـم اخلاق از امام خمينـى , آرا كلامـى , اخلاقـى وعرفانـى
حضرت امام در ايـن كتاب وضـوح بيشتـرى يافته و همچـون كتاب شرح چهل حديث ايشان ,
اقشار بيشترى مـى تـوانند از آن بهره گيرند .
6 ـ مصبـاح الهدايه الـى الخلافه و الولايه :
اين كتاب يكـى از عميقترين و درخشانتريـن آثار عرفان اسلامـى در دوره متاخـر در
سال 1349 هجـرى قمرى ( 1309 شمسـى ) در سـن 28 سالگى به پايان رسانيده است .
7 حاشيه بر شرح فصوص الحكم :
كتاب فصـوص ا لحكـم تاليف شيخ اكبر محى الديـن عربـى از عرفاى نامـدار جهان اسلام
است كه شروح زيادى بـر آن نـوشته شـده وشـرح قيصرى بـر اين كتاب از بهتـريـن
شـرحها شناخته شـده است . امام خمينـى در سال 1355 هجرى قمرى ( 1315 شمسـى )
تعليقه خـود را ( به زبان عربى ) بر شرح فصوص الحكـم قيصرى به اتمام رسانيده است
كه خـود گـوياى تسلط نويسنده بر آرا اساطيـن عرفان , نظير شيخ اكبر , قـونوى , ملا
عبدالرزاق كاشانى , فرغانى , عراقى و قيصرى است . ايـن رساله همراه با رساله زير
در يك كتاب چاپ شده است .
8 ـ حاشيه بر مصباح الانس :
كتاب مصباح الانـس بيـن المعقول و المشهود شرحى است از محمد بـن حمزه بـن محمد
فنارى بر كتاب مفتاح الغيب اثر ابو المعالى محمد بـن اسحاق قـونوى از شاگردان
نامدار محى الديـن عربى است كه در عرفان نظرى نوشته شده است .
9 ـ شرح چهل حديث :
اربعيـن حديث يا شرح چهل حـديث يكـى از آثار گرانبهاى اخلاقـى و عرفانى امام
خمينـى است كه در سال 1358 هجرى قمرى ( 1318 شمسـى ) به زبان فارسـى نـوشته شـده
است . درا يـن اثـر چهل حـديث از روايات پيشوايان ديـن از كتاب شريف اصول كافى (
34 حديث اول ـ غيـر از حـديث 11 ـ در مسـائل اخلاقـى و 6 حـديث آخـر در مسـائل
اعتقادى ) به وجهى مبسـوط و بـا بيانـى شيـوا و اثـر گذار شـرح شده اند .
10 ـ سـر الصلـوه( صلاه العارفيـن و معراج السـالكين )
كتابى است سنگيـن و عرفانى به زبان فارسى در بيان اسرار معنـوى وعرفانـى نماز كه
به سال 1358 هجرى قمرى ( 1318 شمسـى) به قلـم امام خمينى تحرير شده است . تسلط
امام بر عرفان نظرى و پيمـودن مقامات عرفان عملى را مى تـوان از مباحث عميق ايـن
كتاب و آثار پيش گفته دريافت .
11 ـ آداب نمـاز ( يـا : آداب الصلوه )
تاليف ايـن كتاب به سال 1361 هجرى قمرى ( 1321 شمسى ) و پس از نگارش كتاب سر
الصلـوه بـوده است . امام خمينـى در ابتـدى كتاب نـوشته اند : ايام چند پيـش از
ايـن رساله اى فراهـم آوردم ... چـون آن را با حال عامه تناسبـى نيست در نظر
گرفتـم كه شرحى از آداب قلبيه ايـن معراج روحانـى را در سلك تحرير در آورم . آداب
الصلـوه شرحى است مبسـوط بر آداب و اسرار معنوى نماز , و سرشار از نكـات اخلاقـى و
عرفـانـى ( به زبـان فـارسـى ) .
12 ـ رساله لقا الله :
رساله اى است فارسـى و مـوجز از امام خمينى در مسائل عرفانى كه به عنـوان ضميمه در
انتهاى رسـاله لقـا الله تـاليف آيه الله حاج ميرزا جواد ملكى (ره) تـوسط انتشارات
فيض كاشانى , تهران , چـاپ چهارم , 1370 ه'ش به چـاپ رسيـده است .
13 ـ حاشيه بر اسفار :
حضـرت امام سـالها در قـم كتاب گـرانقـدر اسفـار اربعه تـاليف فيلسوف شهير صدر
المتالهيـن را تدريـس كرده و بر مباحثى از آن حاشيه نوشته اند كه متاسفانه نسخ آن
هنـوز به دست نيامـده است اميــد مى رود موسسه تنظيـم و نشر آثار امام خمينى ,
منتخبى از آرا فلسفى حضرت امام را از تقريرات دروس فلسفه ايشان كه تـوسط شاگردانش
نوشته شده است .
14 ـ كشف الاسرار :
كتاب فـوق كه اثرى است سياسـى , عقيدتـى و اجتماعى در سال 1323 هجرى شمسـى ( 1364
هجرى قمرى ) يعنى دو سال پـس از عزل رضا خان از سلطنت نـوشته شده است . امام
خمينـى در ايـن اثر به شبهات و تبلغات ضـد دينـى و ضـد روحـانـى جزوه ( اسـرار
هزار ساله ) يك وهابـى گرا پاسخ گفته و به استناد حقايق تاريخـى و ضمـن طـرح و نقد
آرا فلاسفه يـونان قديـم , فلاسفه اسلام و فلاسفه معاصر غرب , بر حقانيت تشيع و
نقـش سازنـده روحانيت اسلام تاكيد ورزيده است در همــيـن كتاب انديشه حكـومت اسلامـى
و ولايت فقيه در عصر غيبت مطـرح شـده است و به تفصيل سياستهاى ضـد ملـى و لائيك رضا
خان و همفكـران او در ممالك اسلامـى ( در آن زمان ) افشـا شـده انـد .
15 ـ انـوار الهدايه فـى التعليقه علـى الكفـايه ـ 2 جلد :
اثرى است به زبان عربـى در مباحث عقلـى علـم اصـول فقه كه امام خمينى آنرا در قالب
حشايه بر مباحث مذكور از كتاب كفايه الاصـول آيه الله العظمـى آخـوند خراسانى (ره)
به سال 1368 هجرى قمرى ( 1328 شمسى ) تاليف نمـوده است . اين اثر نفيـس و همچنيـن
كتاب مناهج الوصول و رساله هاى متسقل امام خمينى در مسائل اصـولى تا حدود زيادى آرا
و مكتب اصـولى امام خمينى را معرفى مى نمايد .
16 ـ بـدايع الـدرر فـى قـاعده نفـى الضــرر :
رسـاله اى است تحقيقـى , اجتهادى به زبـان عربـى در بحث قـاعده لاضرر كه از قـواعد
مهم فقهى است . امام خمينى ايـن رساله را در غره جمادى الاولـى سال 1368 هجـرى
قمـرى ( 1328 شمسـى ) تـاليف نموده است .
17 ـ رساله الاستصحاب :
رساله اى است مبسـوط و اجتهادى به زبـان عربـى در مبحث استصحاب از مباحث بسيار مهم
علـم اصـول فقه كه امام خمينـى به سال 1370 هجـرى قمـرى ( 1330 شمسـى ) رسـانيـده
است .
18 ـ رسـاله فـى التعادل و التـراجيح :
تاريخ تاليف ايـن رساله به قلـم مـولف گـرامـى آن حضـرت امام خمينـى , سال 1370
هجرى قمرى ( 1330 شمسـى ) است مباحث تكميلـى علـم اصـول فقه است كه در آن از
معيارهاى انتخـاب دليل در مقام تعارض ادله بحث مى شود .
19 ـ رساله الاجتهاد وا لتقليد :
بحث اجتهاد و تقليد نيز از مباحث تكميلـى و مهم علـم اصـول فقه است . حضـرت امـام
خمينـى در ايـن رسـاله اجتهادى آرا خـود را مستـدلا ارائه نمـوده است . تاريخ تاليف
آن 1370 هجـرى قمـرى ( 1330 شمسى ) است .
20 - منـاهج الاصـول الـى العلـم الاصـول ـ 2 جلد :
اثر ى است تحقيقـى و اجتهادى ( به زبان عربـى ) از امام خمينـى در مباحث الفاظ
علـم اصـول فقه كه پـس از سال 1370 هجرى قمرى ( 1330 شمسى ) تاليف يافته است .
21 ـ رساله فى الطلب و الاراده :
اثـرى است اصـولـى , فلسفـى و عرفانى از امام خمينـى كه به سال 1371 هجرى قمرى (
1321 شمسـى ) به زبان عربـى نـوشته شده است .
22 ـ رساله فى التقيه :
تقيه كه به سال 1372 هجـرى قمـرى ( 1332 شمسـى ) به زبان عربـى نـوشته شده است كه
رساله اى است فقهى و اجتهادى از امام خمينـى در مبحث فلسفه وجـوب تقيه بـراى حفظ
ديـن است نه محـو ديـــن .
23 ـ رساله فى قاعده من ملك :
رسـاله است اجتهادى از امـام خمينـى در قـاعده فقهى مـوسـوم به قاعده مـن ملك كه
نـويسنده كتاب آثار الحجه ( منتشر شده در سال 1373 هجـرى قمـرى ـ 1333 شمسـى) از
آن يـاد كـرده است .
24 ـ رسـاله فـى تعييـن الفجـر فـى الليـالـى المقمـره :
رساله اى است فقهى و استدلالى در بيان چگـونگى تعييـن طلـوع فجر در ليالى مقمره.
25 ـ كتاب الطهاره ـ 4 جلد :
اثـرى است مشتمل بـر مباحث مربوط به طهاره از ابـواب فقه كه به شيـوه فقه
استـدلالـى و اجتهادى در چهار مجلـد در فاصله سـالهاى 1373 تـا 1377 هجـرى قمـرى (
1333 ـ 1337 شمسـى ) به قلـم امام خمينـى و به زبـان عربى تاليف گرديده است .
26 ـ تعليقه علـى العروه الـوثقـى :
حاشيه امام خمينـى است بـر تمام مسائل كتاب عروه الـوثقـى اثـر مشهور آيه العظمى
سيد محمد كاظم طباطبايى يزدى . ايـن حاشيه كه در سال 1375 هجـرى قمـرى ( 1335
شمسـى ) تـاليف گـرديـده شامل فتـاواى فقهى امـام خمينـى در ابـواب مختلف فقه مـى
بـاشـــد .
27 ـ مكاسب محرمه ـ 2 جلد :
اثرى است اجتهادى در فقه استدلالى در مـوضـوع انواع كسبهاى حرام و مسائل پيـرامـون
آن , تاليف امام خمينـى كه در فاصله سالهاى 1377 تا 1380 هجـرى قمـرى ( 1337 ـ
1340 شمسـى ) به زبان عربـى نوشته شده است .
28 ـ تعليقه على وسليه النجاه :
حاشيه اى است از امام خمينـى حاوى فتـاوى فقهى ايشان كه بصـورت حاشيه بـر كتاب
وسيله النجاه ( رساله عمليه ) آيه الله العظمـى سيـد ابـوالحسـن اصفهانـى نـوشته
شده است .
29 ـ رساله نجاه العباد :
ايـن رساله كه حاوى فتاواى امام خمينـى در احكام فقهى به زبـان فارسى مى باشد ,
ظاهرا در سه مجلد نـوشته شده است . جلد دوم آن در سال 1380 هجرى قمى ( 1340 شمسى )
در قـم به چاپ رسيده است .
30 ـ حاشيه بر رساله ارث :
حـاشيه اى است از امـام خمينـى , حـاوى فتـاواى فقهى ايشـان در احكام ارث كه به
صـورت حاشيه اى بـر رساله ارث مـرحـوم حـاج ملا هاشـم خـراسـانـى ـ صاحب كتـاب ـ
منتخب التـواريخ نـوشته است .
31 ـ تقـريـرات درس اصـول آيه الله العظمـى بـروجردى :
حضرت امام در ايـن اثر دروس اصـول آيه الله بروجردى (ره) را به قلـم خـويـش و به
زبـان عربـى تقـريـر نمـوده است .
32 ـ تـوضيح المسـائل ( رسـاله عمليه)
حاوى فتاواى امام خمينى در ابـواب مختلف فقه ـ و به زبان فارسى ـ است كه به عنـوان
رساله عمليه ايشان مـورد استفاده و مـراجعه مقلدين امام مى باشد .
33 ـ مناسك حج
فتـاواى امـام خمينـى در زمينه اعمـال و مناسك حج
34 ـ تحريرالوسيله ـ 2 جلد :
حاوى فتاواى امام خمينى به زبان عربـى است كه امام خمينـى آنرا در دوران تبعيـد در
تركيه ( 1343 ـ 1344 شمسـى ) نـوشته اند .
35 ـ كتاب البيع ـ 5 جلد :
اثـرى است گـرانبها از امام خمينـى در فقه استـدلالـى در ابـواب مختلف مـربـوط به
بيع تجارت , كه در فاصله سالهاى 1380 تا 1396 هجرى قمرى ( 1340 ـ 1355 شمسـى )
عمدتا در نجف اشرف نـوشته شده است .
36 ـ تقريرات دروس امام خمينى :
علاوه بـر تـاليفـات امام خمينـى در مبـاحث علـم فقه و اصـول , تقـريرات متعددى از
دروس آن حضـرت نيز به وسيله شاگـردان ايشان نوشته شده است .
37 ـ كتاب الخلل فى الصلوه :
اثـرى است حاوى آرا اجتهادى و استـدلالـى امام خمينـى به زبـان عربـى در مبحث
مـربـوط به احكام فقهى خلل نماز , كه در آخـريـن سـالهاى اقـامت امـام در نجف
اشـرف نـوشته شـده است .
38 ـ حكـومت اسلامـى يا ولايت فقيه :
ايـن كتاب كه قبل و بعد از پيـروزى انقلاب اسلامـى بارها به زبان عربـى و فارسـى
تجـديـد چاپ شـده است . حاوى آرا اجتهادى امام خمينى درباره حكومت اسلامى , جدايى
ـ ناپذير بـودن ديـن و سياست و ولايت فقيه در زمان غيبت مـى باشد كه به صـورت
سلسله درسهايـى از امام خمينى در نجف اشرف در سال 1348 هجرىشمسى تدريـس و سپـس چاپ
و منتشر گرديده است .
39 ـ جهاد اكبـر بـا مبـارزه بـا نفـس
متـن پياده شده درسهاى امام خمينـى درباره اهميت و لزوم تهذيب نفـس مى باشد كه در
نجف اشرف ايراد شده است . ايـن رساله كه در عيـن اختصار نكات اخلاقى و تربيتـى و
سياسى فراوانى مشتمل است .
40 ـ تفسير سوره حمد
تفسيـرى است عرفانـى از فاتحه الكتاب ( سـوره مباركه حمـد ) كه حضـرت امام خمينى
آنرا در ضمـن چنـد جلسه سخنرانـى در سال 1358 ارائه نموده است
41 ـ استفتائات
مجمـوعه اى از فتاواى امام خمينـى در پـاسخ به سئوالات شرعى مردم در ابــواب مختلف
فقه وبخصوص در مسائل مستحدثه است .
42 ـ ديوان شعر
امام خمينـى از دوران جـوانـى اشعارى عرفانـى و بعضـا سياسـى و اجتماعى سروده است
كه متاسفانه بخـش اعظم اشعا قـديـم آن حضرت در جريان جابجائيها و يورش ماموريـن
ساواك به منزل و كتابخانه ايشان و ديگـر علل مفقـود گـرديـده است . ايشان پـس از
پيـروزى انقلاب اسلامـى سروده هايى در قالب غزل , رباعى , دو بيتـى و ... داشته
انـد . مجمـوعه سـروده هاى اخير آن حضرت به همراه تعدادى از اشعار قديمـى كه برجاى
مانده بـود , در كتابـى تحت عنـوان ( ديـوان امام ) منتشر شـده است . پيـش از آن ,
تعدادى از سـروده هاى امـام در آثـارى به نام سبـوى عشق , محـرم راز , بـاده عشق
ونقطه عطف انتشار يافته بود .
43 ـ نامه هاى عرفانى
امام خمينـى نامه هايـى حـاوى تذكـرات اخلاقـى و نكات عرفانـى و تربيتى خطاب به
منسوبيـن خويش نوشته اند كه نمونه هايى از آنها در كتابهايـى همچـون محرم راز , ره
عشق و نقطه عطف از انتشارات مـوسسه تنظيـم و نشـر آثار امام خمينـى و جلـوه هاى
رحمانـى از انتشـارات بنيـاد شهيـد انقلاب اسلامب به چـاپ رسيـده است .
44 ـ پيامها , سخنـرانيها , مصـاحبه ها و احكام و نامه ها ـ 22
جلد :
مجمـوعه آثار سياسـى و اجتماعى امام خمينى :امام خمينى علاوه بر كتابهايى همچـون
كشف الاسرار , حكـومت اسلامـى , وصيتنامه سياسـى الهى آرا و رهنمودهاى سياسى و
اجتماعى و دينى خـود را در ضمـن صـدها خطابه و پيام و حكـم و نامه و در طـول
سـالهاى مبـارزه و سالهاى پـس از پيروزى انقلاب ارائه نموده است كه ايـن رهنمـودها
به صـورتهاى مختلف و در قالب دهها عنوان و اثر منتشر شده اند .
45 ـ وصيتنامه سياسى الهى :
جـاودانه تـريـن پيام امام خمينـى خطاب به نسل حـاضـر و نسلهاى آينده است كه در آن
, امام خمينى , ضمـن بيان عقايد حقه خويش , اهـم آرا , تذكرات خود را درباره مسائل
سياسى و اجتماعى جوامع اسلامـى و جامعه انسانـى در قالب تحليلهاى مستنـد و تذكـرات
خير خواهانه نوشته اند . ايـن اثر تا كنون در ميليونها نسخه از سوى ناشـريـن ,
ارگانها و نهادهاى انقلابـى و پيروان آن حضـرت چاپ و منتشـر شـده و به زبـانهاى
مختلف نيز تـرجمه گـرديــــده است .