فهرست طرح 110 جلدى بزرگان شيعه

مؤسسه كتابشناسى شيعه

مقدمه

برگ برگ تاريخ زندگى بشر مملو از سرگذشت افراد نيك و بدى است كه هريك به فراخور زمان و مكان در اين دفتر بزرگ, صفحات روشن يا تاريكى را به خود اختصاص داده و رفتار, گفتار و كردارشان را به ثبت رسانده اند.
هر انسانى در عرصه گسترده گيتى بسان ستاره اى است كه مى درخشد, خواه اين درخشش كم فروغ باشد, خواه پرفروغ… اما آنچه كه به جا مى ماند, انوار ساطعه از ستارگان پرفروغ است و در واقع ستاره هاى كم سو محكوم به فنا هستند… .
بارى, تنها درخشندگى ستاره هاى پرفروغ است كه مى ماند, آن هم در كوير جهل و ظلمت. دانشمندان و علماى بزرگ نيز به مثابه همان اختران تابناك آسمان اند كه كوير تاريك و دهشتناك جهالت را روشنى مى بخشند و راه گم كردگان از پرتو تابنده آنان كسب نور كرده, راه را از چاه باز مى شناسند. منافاتى ندارد كه درخشندگى اين ستاره ها در عصر حاضر باشد يا از سال هاى بسيار دور, همچنان كه ممكن است عمر ستاره اى ميليون ها سال پيش به پايان رسيده باشد و ما هنوز شاهد درخشش آنها هستيم… .
تأثيرگذارى و تأثيرپذيرى ويژگى خاصى است كه در زندگى بشر نهفته است. يكى تأثير مى گذارد و ديگرى تأثير مى پذيرد, يكى مؤثر است و ديگرى متأثر. در طول تاريخ پرفراز و نشيب اسلام نيز ستارگان پرفروغى وجود دارند كه از سال هاى بسيار دور از سرچشمه هاى ناب نور گرفته و به افراد ديگر بخشيده اند و اگر امروز مذهب حقه شيعه اثنى عشرى پابرجاست, به بركت نورافشانى همان ستاره هاى پرفروغ است, همان هايى كه چون شمع سوختند تا دليل راهى براى آيندگان باشند و راهنمايى براى جويندگان اسلام ناب محمدى(ص).
زندگى علماى اسلام و شيعه از ساليانِ دور در كتاب هاى گوناگونى مطرح بوده و در آن كتاب ها به بررسى ابعادِ مختلف زندگى آنها پرداخته شده است, در برخى كتاب ها به درس هاى اخلاقى, در دسته ديگرى به سختى ها و مرارت هاى زندگى و در منابع ديگر به ذكر آثار و… .
مهم اين است كه شرح حال بزرگان با هر زاويه ديدى براى همگان سودمند است و منحصر به قشر خاصى نيست. آشنايى با فراز و نشيب هاى زندگى مردانى خودساخته و مهذب, راهى است به سوى رشد و تعالى جويندگان علم و حقيقت… .
آنچه در اين طرح عرضه مى شود, زندگى نامه علمى بزرگانى است كه در عرصه علم و عمل گوى سبقت را از ديگران ربوده, منشأ خدمات كم نظيرى به مكتب پوياى شيعه شده اند و نقشى اساسى در حفظ و پاسداشت حريم تشيع ايفا كرده اند.
پرداختن به ابعاد مختلف زندگى نامه همه بزرگان كارى است بس دشوار و عظيم; با اين حال مؤسسه كتاب شناسى شيعه براى تحقق بخشى از وظايف حوزه هاى علوم دينى در زمينه معرفى دقيق و همه جانبه عالمان, بزرگان, مؤلفان و آثار مكتوب مترقى تشيع و نيز تبيين صحيح و عالمانه پيشينه علمى و فرهنگى شيعه, ترويج فرهنگ ناب اين مكتب و تأمين پشتوانه هاى علمى براى كارآمد سازى تحقيقات پژوهشگران اين طرح را در دستور كار خود دارد. حال پيش از معرفى اين عزيزان گوشزدِ مطالب زير بى فايده نيست:
1. هر جلد از اين دوره 110 جلدى به يكى از عالمان بزرگ شيعه اختصاص دارد و 400 تا 600 صفحه وزيرى خواهد داشت.
2. احفاد, فرزندان و خاندان, شاگردان, استادان و معاصرانِ برخى بزرگان صاحب اثرند, ولى چون نياز نيست كتابى به آنان اختصاص يابد در همان جلد معرفى مى شوند, مثلاً پدر شيخ صدوق در همان كتاب صدوق و ابوعلى طوسى با پدرش شيخ طوسى.
3. هر كتاب به عنوان عام و كلّى (بزرگان شيعه) معنون است كه عبارت اخراى (أعلام الشيعة) در زبان عربى است, سپس عنوان خاص يعنى شهرت شخصيت و سپس نام و نام پدر و نسبت, مثلاً:
ـ شهيد اول, محمد بن مكى عاملى;
ـ شهيد ثانى, زين الدين بن على عاملى;
ـ محقق حلّى, حسن بن سعيد حلّى.
4. شماره فروست هر كتاب به ترتيب تاريخى است, هرچند هنوز تأليف نشده باشد, مثلاً شماره 1 به فضل بن شاذان مى پردازد, هرچند آخرين كتابى باشد كه تأليف و آماده مى شود.
5. عمده توجه در اين مجموعه به آثار مكتوب و آرا و نظريات عالمان شيعه و برجستگى هاى اخلاقى و مردمى و انسانى آنان است و آنچه به حجم فرهنگ بشرى و اسلامى افزوده اند و نيز نقش آنان در حركات سازنده اجتماعى عصر خود و تلاش آنها در ابعاد مختلف انسانى است و داستان ها, سوانح حيات و مانند آن جنبه طفيلى و ثانوى دارد, هرچند به اهم حوادث حيات هريك اشاره مى شود, ولى آثار آنان به طور مبسوط مانند غاية المراد در طرح تدوين كتاب شناسى بزرگ شيعه شناسايى مى شود.
6. اين دوره 110 جلدى علاوه بر اينكه خود با قطع نظر از دانشنامه ارزش مستقل بسيارى دارد, مواد اوليه دانشنامه آثار شيعه را تشكيل مى دهد.
7. در آغاز يا در خاتمه يا در فصلى مستقل همه كارهاى انجام شده درباره شخصيت هاى مورد بحث اعم از كتاب و مقاله معرفى مى شود و منابع ارزشمند و دست اول و داراى مطالب بكر از ساير منابع تميز داده مى شود و نيز معيّن مى شود كه ما از كدام منبع بيشتر استفاده كرده ايم و حق ّ تقدّم ها محفوظ مى مانند, مانند (الشهيد الأوّل: حياته و آثاره).
8. شرح حال خودنوشت يا كوتاه هر شخصيت در منابع اوّليه ـ مانند شرح حال شيخ مفيد و شيخ صدوق در رجال نجاشى ـ عيناً درج مى شود. همچنين فوائد و اجازات كوتاه, اشعار متفرّق, دستورالعمل هاى مختصر ـ مانند الشهيد الأوّل: حياته و آثاره عيناً ـ مى آيد.
9. نكاتى كه در چكيده طرح تدوين كتاب شناسى راجع به معرفى آثار آمده, در اين مجموعه نيز لحاظ مى شود, اين نكات عبارت اند از:
ـ موضوع, زبان و نام دقيق و كامل كتاب و نيز نام هايى كه به آن شهرت دارد يا با آن نام ها از آن اثر ياد مى شود;
ـ ذكر نام مُهدى اليه;
ـ تاريخ دقيق شروع و پايان تأليف و اينكه آيا تحريرهاى متعدد دارد يا نه؟
ـ ارزش علمى كتاب;
ـ خلاصه محتواى كتاب;
ـ روش مؤلف در تدوين و بخش بندى;
ـ كتاب هايى كه از اثر مورد بحث به نحو محسوس و ملموس تأثير پذيرفته اند;
ـ ذكر همه نسخه هاى خطى و در مواردى اهم ّ نسخه هاى خطى كتاب (هرگاه كتابى بيش از بيست نسخه خطى داشته باشد با اشاره به تعداد مخطوطاتِ شناخته شده آن, بيست نسخه از اهم ّ و اصح ّ و اقدم نسخ معرفى مى شود);
ـ كتاب چاپ شده است يا نه؟ بر فرض تعداد چاپ, تعداد چاپ ها, اوصاف و مشخصات دقيق آنها و در صورت عدم چاپ, ذكر آغاز و انجام;
ـ يادآورى منابع پژوهش بيشتر درباره كتاب;
ـ يادكرد اجمالى شروح, حواشى, تعليقه ها, ترجمه ها, تلخيص ها, مستدرك ها, ردّيه ها و نظم كتاب;
ـ ذكر ديگر آثار نويسنده كه در اثر موردِ بحث نام برده يا به آنها ارجاع داده است و نيز تصريح به عدم آن در صورتى كه نامى از ديگر آثارش نبرده باشد;
ـ ذكر مواردى كه نويسنده در ديگر آثار از اثر مورد بحث ياد كرده است (دو مورد اخير در صحّت انتساب كتاب ها نقش اساسى دارد);
ـ فوايد گوناگون علمى, تاريخى و كتاب شناختى كه از آثار استفاده مى شود, مانند نام بردن و نقل از كتاب هايى كه اكنون مفقودند;
ـ با استفاده از ارجاعات دقيق و روشمند از تكرارهاى بى ثمر پرهيز مى شود;
ـ نمونه هايى از دستخط علماى شيعه و تصوير صفحاتى از نسخه هاى خطى مهم و معتمد در مواضعِ مناسب كليشه مى شود.
10. اين مجموعه به زبان فارسى و عربى تدوين مى شود.
11. دلايل ضرورتِ اين طرح در اظهار نظرها درباره طرح دانشنامه آمده و در دفترِ سوم نسخه پژوهشى چاپ شده است.
12. برخى از علماى شيعه ـ كه كتابى مستقل به آنها اختصاص نداده ايم ـ در سرگذشت معاصران يا استادان يا شاگردانشان به تفصيل معرفى مى شوند, مثلاً ضياءالدين و عميدالدين در سرگذشت شاگردشان شهيد اوّل و سرگذشت ميرزاى رشتى و سيدحسين كوه كمرى در سرگذشت شاگردان بزرگ شيخ انصارى.
13. درباره بسيارى از اين 110 نفر كتاب هاى مستقل نوشته شده است و نبايد دوباره كارى كرد, بنابراين با موافقت پديدآوردندگان آثار مذكور, آثارشان متناسب با اين طرح ساماندهى مى شود.
14. نثر مجموعه, متقن و بدون حشو و زوايد و تكرار و خالى از عبارت پردازى هاى شاعرانه خواهد بود.
15. فهارس نسخه هاى خطى آكنده از اغلاط مختلف است, از اين رو اعتماد مطلق به آنها نمى شود و اغلاطشان حتّى الامكان به اين مجموعه راه پيدا نمى كند.
16. عمده آثار و مآثر شيعه در اين مجموعه به نحوى معرّفى مى شود, حتى كسانى كه كتابى مستقل به نامشان تدوين نمى شود به مناسبت شاگردى يا استادى يا همعصرى يا خاندان و مانند آن, آثارشان ياد مى شود.
17. به گونه علمى و محترمانه به ضعف و ايراد برخى آثار و آرا اشاره مى شود, بدون اينكه لطمه اى به حيثيت مذهب تشيع بخورد. هدف اصلى تدوين اين مجموعه پشتوانه علمى ـ فرهنگى قوى مذهب تشيع است و اگر هم اثر يا نظرى نقد مى شود با عنايت بدين نكته خواهد بود.
18. اين فهرست و طرح نهايى نيست, بلكه بهانه اى براى اظهار نظر اهل فن است.
19. فاز اول اين طرح مشتمل بر 110 نفر از عالمانى است كه تا سال 1400 يعنى آغاز قرن پانزدهم از دنيا رفته اند.
20. ملاك انتخابِ اين عالمان كثرتِ آثار مكتوب يا تأثيرگذارى در فرهنگ شيعى يا اتقانِ آثار آنان است و صرفِ كثرت آثار مكتوب ملاك نيست.
تذكر 1: علامت ستاره پيش از شماره هريك از عالمان نشانه آن است كه تأليف سرگذشت آن عالم شروع شده يا با نويسنده آن قرارداد امضا شده است.
تذكر 2: سزاوار است مراكز حوزوى و دانشگاهى اين طرح را موضوع پايان نامه هاى دكترى و سطح چهار قرار دهند, همچنان كه در برخى دانشگاه هاى خارج از ايران رساله هايى به عنوان پايان نامه درباره اين شخصيت ها تأليف شده است. روشن است كه برخى بزرگان شيعه داراى ابعاد گوناگون اند مانند شيخ طوسى, خواجه نصيرالدين طوسى و علامه حلّى و بررسى هريك از ابعاد علمى آنان نيازمند پايان نامه اى مستقل است.
اين 110 نفر به ترتيب تاريخ وفات عبارت اند از:
 1. فضل بن شاذان نيشابورى (م 260).
 2. احمد بن محمد بن عيسى اشعرى (م حدود 274) و اشعريون قم.
 3. ابوسهل نوبختى (م 311) و ساير نوبختيان.
4. كلينى (م 329) و برخى از مشايخ و معاصران مانند محمد بن همام اسكافى و كشى ّ و ابن وليد (م 343).
5. ابن قولويه (م 368) و پدرش ابن قبه (م 317) و نيز قديمين: ابن جنيد (م 360) و ابن ابى عقيل (م 329).
6. شيخ صدوق (م 381) و پدر و برادر و احفاد تا منتجب الدين.
7. صاحب بن عبّاد (م 385).
8. شريف رضى (م 406) و پدر و خاندان.
9. حكيم فردوسى (م 411).
 10. شيخ مفيد (م 413).
11. ابوعلى مسكويه رازى (م 421) و مكتب اخلاقى و فلسفى وى.
 12. سيد مرتضى (م 436).
13. ابوالصلاح حلبى (م 447) و ساير علماى حلب از جمله ابن زهره صاحب غنيه (م 585) و ساير بنى زهره.
14. كراجكى (م 449) و ديگر شاگردان مفيد مانند نجاشى (م 450), سلاّ ر (م 436) و ابو يعلى (م 463) و معاصرشان ابن برّاج (م 481).
15. شيخ طوسى (م 460) و فرزندش ابوعلى طوسى.
 16. ابوعلى طبرسى (م 548) و خاندان يعنى ديگر طبرسى هاى وابسته و غيروابسته به وى.
17. ابوالفتوح رازى (م 554).
18. قطب راوندى (م 573) و ضياء الدين راوندى و ساير راونديان.
 19. عبدالجليل قزوينى صاحب نقض (م بعد از 585) و معاصر متكلّم وى سديدالدين حمّصى (م 585).
 20. ابن ادريس حلى (م 598) و همشهرى و معاصر وى ابن بطريق حلّى (م 600).
 21. على بن طاووس (م 664) و برادر و احفاد هركدام.
 22. خواجه نصيرالدين طوسى (م 672).
 23. محقق حلى (م 676) و پدر و پسرعمو يعنى يحيى بن سعيد حلّى و برخى اساتيد محقق مانند ابن نما (م 645).
 24. ابن ميثم بحرانى (زنده در 681) و برخى شارحان قديم نهج البلاغه.
25. رضى استرآبادى (م 688) و ساير ادباى بزرگ شيعه از جمله ابن سكيّت.
 26. على بن عيسى اربلى (م 693) و طبرى امام صاحب كامل بهائى (زنده در 708).
 27. علامه حلى (م 726) و پدر و برادر.
28. فخرالمحققين (م 771) و عمده شاگردان علامه حلّى.
 29. شهيد اوّل (م 786) و فرزندان و خاندان و برخى از شاگردان و استادان بزرگ وى.
30. غياث الدين جمشيد كاشانى (م 832) و ديگر رياضيدانان بزرگ شيعه.
 31. ابن فهد حلى (م 841) و معاصر و همشهرى اش ابن قطّان حلّى (م 832).
 32. على بن يونس بياضى نباطى (م 877) و ساير علماى نبطيه.
 33. ابن ابى جمهور احسائى (م بعد از 909).
34. على بن عبدالعالى ميسى (م 938) و فرزندان و احفاد به خصوص شيخ لطف اللّه ميسى (م 1033).
35. محقق كركى (م 940) و فرزند و احفاد.
 36. غياث الدين منصور دشتكى (م 948) و مكتب فلسفى شيرازى.
 37. شهيد ثانى (م 965) و فرزندش صاحب معالم (م 1011) و نوه اش صاحب مدارك (م 1009) و احفاد آن.
38. مولى فتح اللّه كاشانى (م 988) صاحب تفسير و احفادش از جمله علامه شعرانى (م 1393) و برخى از اساتيد وى.
 39. مقدس اردبيلى (م 993).
40. قاضى نوراللّه شوشترى (م 1019) و برخى از شوشترى هاى معاصر وى مانند مولى عبداللّه شوشترى (م 1021).
 41. محمدامين استرآبادى (م 1023) و مكتب و برخى معاصران وى مانند ميرزا محمد استرآبادى (م 1028).
 42. شيخ بهايى (م 1030) و پدر و خاندان وى از جمله كفعمى.
43. ميرداماد (م 1040).
44. مولى صدرا (م 1050).
 45. ميرفندرسكى (م 1050).
 46. مولى محمدتقى مجلسى (م 1070) و خاندان و مولى صالح (م 1086) و آقاهادى مازندرانى.
47. فياض لاهيجى (م 1070) و فرزند و برخى اساتيدش.
48. محقق سبزوارى (م 1090) و فرزند و احفاد.
 49. فيض كاشانى (م 1091) با فرزندش علم الهدى.
50. آقاحسين خوانسارى (م 1098) و فرزندش آقاجمال (م 1125) و ساير علماى خاندان.
51. شيخ حر عاملى (م 1104) و خاندان.
52. سيدهاشم بحرانى (م 1107) و بحرانى هاى معاصر وى مانند سليمان بن عبداللّه ماحوزى (م 1121).
 53. محمدباقر مجلسى (م 1110).
54. سيدعلى خان مدنى (م 1120) و برخى از معاصرانش مانند سيدنعمت اللّه جزائرى (م 1112).
55. فاضل هندى (م 1137) و معاصرش مولى عبداللّه اصفهانى صاحب رياض (م ح 1130).
56. مولى اسماعيل خواجويى (م 1173).
 57. شيخ يوسف بحرانى (م 1186) و شيخ حسين آل عصفور (م 1216) و ساير علماى خاندان.
 58. آقامحمد بيدآبادى (م 1197).
59. وحيد بهبهانى (م 1205) با فرزندان و احفاد.
60. مولى مهدى نراقى (م 1209) و فرزندش مولى احمد نراقى (م 1245) و ساير علماى خاندان.
61. سيدمهدى بحرالعلوم (م 1212) و احفاد.
62. سيدجواد عاملى (م 1228).
63. شيخ جعفر كاشف الغطاء (م 1228) با فرزندان به استثناى شيخ محمدحسين كه كتاب مستقل دارد.
64. صاحب رياض (م 1231) با فرزندان و احفاد.
65. ميرزاى قمى (م 1231) و برخى از معاصران.
66. محقّق تسترى صاحب مقابس (م 1234) و احفادش به خصوص معزّى دزفولى.
67. سيد دلدار على نقوى (م 1235) و فرزندان.
68. سيد عبداللّه شبّر (م 1242) و اساتيد و شاگردان.
69. محمدتقى اصفهانى صاحب هدايه (م 1248) و احفادش و برادرش صاحب فصول (م 1250) و احفاد وى.
70. حجة الاسلام شفتى (م 1260) و احفاد.
71. محمدابراهيم كلباسى (م 1261) و احفاد.
 72. صاحب جواهر (م 1266) و احفاد.
73. شيخ انصارى (م 1281) و احفاد و برخى اساتيد مانند شريف العلماء (م 1245).
74. مولى هادى سبزوارى (م 1289).
 75. شيخ جعفر شوشترى (م 1303) و خاندان.
76. ميرحامد حسين هندى (م 1306) و پدر و برادر و احفاد.
77. مولى على كنى (م 1306) و احفاد.
78. آقاعلى مدرس تهرانى (م 1307) و شاگردان و استادان وى.
79. شيخ محمود عراقى صاحب قوامع (م 1308) و ديگر شاگردان بزرگ شيخ انصارى.
80. آخوند مولى حسينقلى همدانى (م 1311) و مكتب اخلاقى وى و شاگردانش تا مرحوم قاضى.
 81. ميرزاى بزرگ شيرازى (م 1312) و برخى از شاگردان و معاصران وى.
82. صاحب روضات (م 1313) و برادر و خاندان.
 83. سيدجمال الدين اسدآبادى (م 1314).
84. ميرزا محمدحسن آشتيانى (م 1319) و احفاد.
85. محدّث نورى (م 1320) و پدر.
86. شيخ هادى تهرانى (م 1321) و شاگردان بى واسطه و با واسطه اش مانند ميرسيدعلى بهبهانى (م 1395).
 87. شيخ فضل اللّه نورى (م 1327).
 88. آخوند خراسانى (م 1329).
89. سيد محمد كاظم يزدى (م 1337) و فرزند و احفاد از جمله آقاى سيد عبدالعزيز طباطبائى.
90. سيداسماعيل صدر (م 1338) و اجداد و احفاد و خاندان از جمله سيدحسن صدر.
91. ميرزا محمد تقى شيرازى (م 1338) و معاصرش شيخ الشريعه اصفهانى (م 1339).
 92. سيد عبدالحسين لارى (م 1342) و احفاد.
93. شيخ محمدجواد بلاغى (م 1352).
94. ميرزاى نائينى (م 1355) و برخى از شاگردان بزرگ وى.
95. حاج شيخ عبدالكريم حائرى (م 1355) و فرزندان و برخى از شاگردان بزرگ و برخى از معاصران وى.
96. سيدحسن مدرس (م 1356) و برخى استادان و معاصران و همفكرانش از جمله آية اللّه كاشانى.
97. حاج شيخ عباس قمى (م 1359).
98. محقق اصفهانى (م 1361) ـ و آقا ضياء عراقى (م 1361) ـ و شاگردان بزرگش مانند آية اللّه ميلانى.
99. آية اللّه سيد ابوالحسن اصفهانى (م 1365) و برخى از شاگردان.
 100. ميرزا مهدى اصفهانى (م 1365) و مكتب تفكيك و بزرگان اين مكتب.
 101. سيدمحسن امين عاملى (م 1371) و فرزندش سيدحسن امين و خاندان وى.
 102. شيخ محمدحسين كاشف الغطاء (م 1373).
 103. سيد عبدالحسين شرف الدين عاملى (م 1377) و اجداد.
104. آيةاللّه حاج آقا حسين بروجردى (م 1380) و برخى از شاگردان بزرگ وى.
105. آيةاللّه سيد محسن حكيم (م 1390) و خاندان.
 106. شيخ آقابزرگ تهرانى (م 1389).
107. علامه امينى (م 1390).
 108. امام موسى صدر (تاريخ ربوده شدن 1398) و پدر بزرگوارش.
109. استاد شهيد مرتضى مطهرى (م 1399).
 110. آيةاللّه شهيد سيدمحمد باقر صدر (م 1400) و برادر و خواهرش.