( 139 )

مقالات رسيده

آفات علم

شگفت نيست اگر به جاى بحث ازارزش علم و فضيلت علماء و مقام دانشمندان از[ آفات علم] و خطرهاى نشسته در كمين[ طالبان علم] سخن بگوئيم .

شايد كه توفيق[ پيشگيرى] كه بسى آسانتراست ما رااز[ درمان] كه دشوار و مردافكن است آسوده سازد.

مگر نه اينكه وطيفه ما پاسدارى ازارزش ها و مكرمت هاست ؟!

بنابراين تا به[ آفت هاى ضدارزش] آشنا نشويم [ ارزشهاى آفت زد]! را پاس نتوانيم داشت .

تا دردها وانگل ها را نشناسيم نه قدر سلامت و عافيت را خواهيم دانست و نه بر مداواى مرض قادر خواهيم بود.

ظلمت كشيده قدر نور را مى داند.

( 140 )

و... فتنه ديده بهاى امنيت و آرامش را مى شناسد.

و... بيمار قدر تندرستى را مى داند.

راستى علم و آفت ؟!... دانش و مرض ؟!

چه مى توان كرد؟ واقعيتى است تلخ و ملموس ...

علم تيغ دو دم است و گاهى دسته خود را هم مى برد.

اگر سازنده است سوزنده هم هست .اگر شفا دهنده است [ بيمارى زا] هم مى تواند باشد.اگر[ آفت زدا]است [ آفت زا] هم هست .اگر[ ملاك برترى] است عامل تباهى هم هست .

اگر نيروى پيش برنده و بالا برنده و هدايت كننده است موجب انحطاط و سقوط اخلاقى و دورى از مقام قرب الهى هم هست .

پيامبراسلام[ ص] فرموده است :

[ هركه بر علم خو بيفزايد ولى بر هدايتش افزون نگردد از خداوند دورتر مى گردد] 1 . آرى علم كه موجب قرب به خداونداست ممكن است در صورت بروز آفت موجب بعد گردد.

اين تاثير متضاد در علم انگيزه اهتمام بيشتر و دقت افزون تر در [آفات علم] است تا در مسير كسب دانش و تحصيل علم با بصيرت گام بر داريم و لغزشگاههاى راه را بشناسيم و كمينگاههاى ابليس را شناخته و منفذهاى عبور شيطان را به قلب ععالم پيدا كنيم و آنها را ببنديم و آگاه باشيم كه:[ هر جا كه گل است خاراست ... و بر سر گنج مار است و آنجا كه در شاهواراست نهنگ مردم خواراست لذت عيش دنيا را لذعه اجل در پس است و نعيم بهشت را ديو مكاره در پيش]...

اگر به رسالت علم آگاه باشيم و به تعهدات[ عالم بودن] پاى بند درجات رفيع به همراه دارد و گرنه[ دركات جحيم] سرنوشت عالم غير مهذب و داناى لاقيد و آگاه بى تعهداست .

اين همان پوسيدگى از درون و ضربه از خويشتن است كه با[ كارد و دسته] به آن اشاره شد و همان تيغ دو دم علم است كه گاهى بجاى دريدن پرده جهل و گشودن راه فلاح براى عالم وسيله تباهى و فساد و گمراهى مى گردد و بجاى سود زيان

( 141 )

مى رساند.

به قول مولوى :

نقش شيطان دراين ميان مهم است . مى داند كه لغزش دانا لغزش جهان است .

و فساد عالم فساد عالم بنابراين درانديشه فريب عالم و ربودن گوهر پر بهاى او بر آمده نامهائى پرجلا و دامهائى پنهان برايش مهيا مى سازد.

همه بخاطر دارا بودن اين ارزش است و گرنه دام هاى ابليسى براى جاهلان چندان خطرناك نيست كه به راه عالمان گسترده است .

باز به قول مولوى :

اگر جيب تهى باشد و خانه بى اثاث ترسى از دزد نيست دزد به خانه اى مى زند كه متاعى گرانبها داشته باشد و به جيبى دستبرد مى زند كه درم و دينارى در آن باشد.

و چه گوهرى گرانبهاتراز دانش ؟!

رسول گرامى اسلام (ص) فرموده است:

[ هر علم و دانشى در روز قيامت [ و بال] است مگر براى كسى كه به آن عمل كند] 3 .

در نظام ارزشى اسلام و طبق بيان قرآن سه چيز ملاك ارزش و ميزان برترى و فضيلت افراد شمرده شده است :

( 142 )

[ 1جهاد]... (فضل الله المجاهدين ...).

[ 2تقوا]... ( ان اكرمكم عندالله اتقيكم ).

[ 3علم] .

و نيز:

[خداوند درجات مومنان و صاحبان علم را بالا مى برد] .

و آنچه درباره ارزش علم و مقام علماء دراحاديث بيان شده باندازه اى زياداست كه دراين مختصر نمى گنجد و نه اين نوشتار در صدد بيان آنهاست .

كافى است كه شما جلداول[ اصول كافى] جلداول[ محجه البيضاء] جلداوف ل و دوم[ الحياه] [ منيه المريد] شهيد ثانى و دهها كتب حديث واخلاق را مطالعه كنيد تا بياد آوريد كه امامان دين و پيشوايان درباره اهل علم و صاحبان دانش چه گفته اند.

وقتى طبق احاديث [ علماء همچون شهيدان شفاعت مى كنند]. 7

و[ از عابد برترند عالم بر عابد همچون فضيلت ماه بر ستارگان است] .

و[ جويندگان دانش محبوب خدايند]. 8

و[ عالمان تا بقاء روزگار جاويدند اگر چه بدن هايشان از بين رفته باشد]. 9

12و[ گرانبهاترين افراد داناترين آنان است و بى قيمت ترين مردم كم دانش ترين آنان] . 10

وقتى[ نگريستن به چهره عالم عبادت است 11 و تعظيم واحترام عالم فرض و لازم و به ديدار علماء رفتن مستجب است و پاداش طواف خانه خدا دارد و نشستن در محضر عالم براى فرا گرفتن دانش نزد خدااز عبادت هزار شب برتراست] .

و[ فرشتگان بالهاى خويش را براى جويندگان علم مى گسترند]. 13

و... دهها تعبيرارزش گذار ديگراز زبان معصومين به بهاى آن گوهر مى توان پى برد.

اينها نشانه ارزش والاى[ علم] و جايگاه منيع و بلند[ عالم] است .

( 143 )

در عين حال باز هم عجيب نيست صحبت كردن از[ آفات علم] ...

چرا كه به موازات اين ارزشهاى برين و مرتبه والاى دانش پاسدارى ازاين در گرانمايه و گوهر شبتاب وارزش آفرين هم دشواراست و شرائطى را مى طلبد و رعايت نكاتى را لازم دارد كه در غيراينصورت اين فروغ به خامكوشى مى گرايد واين[ ارزش] يا فاسد مى شود يا مورد دستبرد دزدان عقل و دين قرار مى گيرد.

و علم بجاى[ قاتق نان] بودن [ قاتل جان] مى گردد و بجاى[ درمان] [درد] مى آفريند و به جاى[ نوش] [ نيش] مى گردد. و[ نجات] كه نمى دهد [گرفتار] هم مى كند و بار را سبك كه نمى كند سنگين تر هم مى كند و به تعبير حضرت رسالت در حديث ياد شده اگر مورد عمل نباشد و راهنما نگردد [ و بال] مى گردد.

و چه دردى بزرگتراز[ چراغ داشتنه و بيراهه رفتن] ...

*******

بهتر آنست كه در شناخت آفت هاى علم و عوامل تباهى آفرينى كه در سايه علم به سراغ انسان مى آيد به سخن خداوند و گفتار پيشوايان دين استناد كنيم .

كه خداوند آفريدگار ماست وائمه مربيان معنوى واخلاقى ما هستند و كلامشان حجت است و قضاوتشان سند.

و دراين بحث پرتوى از سخن نورانى پيشوايان به ابعاد تاريك ذهن و قلب زواياى ناشناخته جان آدميان مى افكنيم تا در فروغ تابان حكمت هاى متعاليه آنان[ راه] رااز[ بيراهه] بهتر بشناسيم . و در كمند ابليس نيفتاده و به دانه پاشى هاى شيطان و دام گسترى هايش گرفتار نگرديم . دراين راه پروسوسه تنها هدايت الهى ائمه راهگشاى ماست تا [متاع غرور] نخريم .

صياد اگر چه پخته و كارى است

دانه اگر چه جالب و شيرين

هرگزاسير دام نمى گردد

هر كس كه ديده از پس هر[دانه] [ دام] را.

آواره[ سراب] نمى گردد

( 144 )

هر كس چشيده] آب] و صفا داده كام را

اصل قضيه

مى خواستيم خانه رااز[ پاى بست] استوار كنيم .

ازاين رو شناخت[ آفت هاى علم] را در مسير پاسدارى ازارزش ها بر خود فرض دانستيم تا مبادا فريفته[ نمود] ى شويم تهى از[ بود]. و گرفتار شكل و شمايلى گرديم . بى[محتوا]

مى خواستيم به شناخت بايسته ها و شايسته ها برسيم و[ عن بصيره] قدم برداريم تا رقم بر آب و نقش بر هوا نزده باشيم .

تااز زيانكاران خسران زده و صاحبان تلاش بيهوده اى نباشيم كه [يحسبون انهم يحسنون صنعا]. 14

تا بما نگويند كه :

گفتيم كه فروغ كلام ائمه و معارف دين را روشنگر حركت و حيات خويش سازيم و آفات علم رااز آن[ طبيبان روح] و مربياان نفوس و معلمان اخلاق بياموزيم .اينك بر سر آن قراريم و در پاى آن پيمان ...

1-غرور

غرور بيهوده طمع بستن نابجااميدوار بودن فريفتن خودخواهى است خود را

( 145 )

خوب پنداشتن خود رااز خطا واشتباه مبرا دانستن واز خود راضى بودن است .

مغرور كسى است كه درباره خود نسبت به دارا بودن فضائل يا وارستگى از رذائل قضاوتى غلط دارد و خود را عوضى گرفته است و شخصيتى موهوم براى خود مى شناسد.

مرحوم نراقى مى فرمايد:

[ غرور تمايل به چيزى است كه با هواى نفس موافق است و طبع انسان به آن شبهه ها و خدعه هاى شيطانى متمايل است . پس كسى كه بخاطر شبهه اى تباه پندارد كه بر خيراست اكنون يا در آينده مغروراست]... 15

علم ممكن است چنين ديدى را براى تو فراهم سازد چيرا همينكه خود را دانا و آگاه و آشناى به مسائل ديدى در خود نوعى برترى و فضل احساس مى كنى و خود را بالاتراز ديگران مى پندارى و براى خود شانى والاتراز ديگران قائل مى شوى .

كلا قدرت فسادآوراست و زمينه ساز غرور مگر آنكه انسان قدرتمند مهذب باشد و قدرت مغرورش نكند و بداند كه او [ نياز مطلق] در برابر ]كمال مطلق] است .

به تعبير قرآن كريم:[ انتم الفقراءالى الله والله هوالغنى الحميد] 16 .

گفتيم كه قدرت و توانائى واحساس بى نيازى سبب ساز فساد و طغيان است :

ان الانسان ليطغى ان راه استغنى] 17 .

[ علم] هم نوعى قدرت است قدرت بر ادراك مسائل توانائى بحث و بيان قدرت كلام و جدل و نقد واستدلال و اثبات و رد... غرورآوراست .اگر جاهل باشى احساس نياز مى كنى و متواضع هستى ولى اگر دانائى و نيمچه معلوماتى دارى چون احساس بى نيازى واستغناء مى كنى زمينه غرور در تو پيدا مى شود[ .

اگرانسان [ توجه] نداشته باشد همين علم بخاطر غرور آفرينى اش عامل انحطاط مى گردد و عالم فكر مى كند كه علامه است و همه چيز را مى داند واز نظرات ديگران مستغنى است واز آموختن بى نياز... علمى نيست كه نداند بحثى

( 146 )

نيست كه در آن صاحبنظر نباشد ميدانى نيست كه در آن نتوانداسب سخن و بحث و نظر بدواند و...از پرسيدن ابا دارد و از تذكرات ديگران مى رنجد.

يكى از سپرهاى حفاظتى انسان [نمى دانم] است .

آنكه بخاطر غرور علمى اش هرگز جمله[ لاارى] را بر زبان نياورد روشن است كه گاهى حرف هاى بى مدرك و سخنان خام و نپخته و دروغهاى بزرگ و بافته هاى بى اساس ازاو شنيده شود.

ابن مسعود صحابى معروف پيامبر گفته است : ديوانه كسى است كه درباره هرچه كه ازاو بپرسند نظر و فتوا بدهد [ نمى دانم] سپر داناست . 18

امام صادق[ ع] فرموده است:[ اگراز شما چيزى پرسيدند كه نمى دانستيد بگوئيد: نمى دانم] 19 . روشن است كه گفتن اين سخن شجاعت و شهامت مى خواهد و در مغرور چنين توانائى نيست .

غرور علمى گاهى موجب رد روشن ترين حقايق مى گردد.

غرور علمى گاهى سبب نپذيرفتن[ حق] و عناد در بحث علمى مى گردد.

غرور علمى گاهى عامل توجيه واشتباه است .

خوب است از زبان مرحوم سيد عبدالله شبر بشنويم كه مى گويد:

[...برخى از صاحبان علم كه دچار غرورند در عين حال كه اخلاق باطنى را دانسته و به آفت ها آشنايند ولى فكر مى كنند كه ازاخلاق ناپسند بدورند و نزد خداوند والاتراز آنند كه امتحان شوند وامتحان مختص عوام است و هر گاه عوامل و نشانه هائى از كبر و رياست طلبى و برترى جوئى آشكار مى شود( در مقام توجيه و دفاع از خود) مى گويند:اين كبر نيست بلكه عزت دين وابراز شرافت علم و يارى خداو به خاك ماليدن دماغ مخالفان است و هر گاه زبان به بيان حسودانه درباره همرديفان گشوده مى شود آنرا [ حسد] نمى پندارند و مى گويند:اين خشم گرفتن بخاطر حق و رددشمنى و ستم اهل باطل است ... واگر ريا به خاطر آنان بگذرد مى گويند: غرض از اظهار دانش و بيان عمل تشويق مردم براى تبغيت است تا به دين خدا رهنمون شده واز عقاب خدا نجات يابند... شيطان اينگونه كار زشت را در نظرشان زيبا جلوه مى دهد[ 20

در آفت علم در زمينه غرور همين بس كه صاحبان علم اگر داراى قلب پاك و

( 147 )

شناخت صحيح نباشند هر چه كمتر بدانند مغرورترند و ادعايشان هم بيشتراست و هر چه بيشتر بدانند كم ادعاتر مى شوند البته در مورد وارستگان نه همه ديده اى طالب جديدالورود را كه روزهاى اول تحصيل با فرا گرفتن چند صيغه و قاعده ديگر پدر مادر دوستان و بزرگترها را قبول نداشته و خود را با سواد دانشمند صاحب نظر به حساب مى آورد.اين حالت در آغاز هر مرحله جديدى از دانش و تحصيل پيش مى آيد در هر رشته اى وانسان بتدريج مى داند كه چيزى نمى داند.اگر چنين شد اين نشان كمال است و گرنه دليل غرور.داناى واقعى كسى است كه با علم به نادانى خويش پى برده باشد.

در نهايت بايدانسان عالم به اين نتيجه برسد كه هنوزالفباى علم را هم فرا نگرفته و بداند كه علوم بشرى فقط توانسته است خراشى مختصر در ديواره عظيم و بلند و پر حجم مجهولات و نادانيهاى بشر ايجاد كند.

مرحوم علامه طباطبائى كه به حق شايسته لقب[ علامه] است واز مفاخر جهان علم و حكمت وازافتخارات عالم اسلام به نقل يكى از شاگردانش كه مى گويد:[ درطول سى سال كه افتخار درك محضرايشان را داشتم هرگز كلمه[ من] ازايشان نشنيدم . در عوض عبارت[ نمى دانم] را بارها در پاسخ سوالات ازايشان شنيده ام همان عبارتى كه افراد كم مايه از گفتن آن عار دارند ولى اين درياى پرتلاطم علم و حكمت ازافراد كم مايه از گفتن آن عار دارند ولى اين درياى پرتلاطم علم و حكمت از فرط تواضع و فروتنى به آسانى مى گفت . و جالب اينجاست كه به دنبال آن پاسخ سوال را بصورت احتمال و با عبارت[ بنظر مى رسد] بيان مى كرد 21 .اين بزرگ مرد از جمله كسانى بود كه[ علم] مغرورش نساخت و غرور علمى درساحت منزه او راه نيافت . وقتى يك علامه به آسانى و سهولت عبارت شريف[ نمى دانم] را بر زبان مى آورد اين از غرور بيمايگانى چون من است كه شهامت گفتنش را ندارم و سعى دارم كه خود را در همه چيز دانا واهل اطلاع بشناسانم .

آفت غرور در علم اين انديشه را مى زايد كه : من قادر به تحليل همه چيز هستم . تحليل هر چيز بايد باابزار علم و زير سر پنجه دانش من به آسانى انجام گيرد علم زدگان مغرور هر چيز را با متراژ دانش محاسبه مى كنند.

( 148 )

مغروران علمى تنها چيزهائى را قابل قبول مى دانند كه در محدوده تنگ و در فضاى بسته علمى آنان بگنجد.ازاين رو بسيارى از حقايق عالم را بخاطراينكه در محاسبات علمى آنان نمى گنجد رد مى كنند. و خدا و معاد و روح و معنويت و غيب و وحى و فرشتگان و ... را[ غير علمى] مى دانند و خداوند را هم در صورتى حاضرند بپذيرند كه در آزمايشگاه و زير چاقوى جراحى و قيچى تشريح مشاهده عينى كنند.اين هم نوعى غرور علمى است كه ماترياليست ها و ماديون گرفتار آنند.

اين ننگ نظرى و محدودانديشى كه نتيجه مغرور شدن به[ داشته ها] است انسان رااز رسيدن به[ نداشته ها] بسيارى محروم مى كند و را هرا به روى فرد مى بندد. دانستنى كه سد را هدانستن هاى ديگر باشد عدمش به ز وجود... علمى كه جهل بزايد بدتراز جهل است .

غرور اگر آفت علم است همه در زمينه علمهاى بدست آمده مى باشد و هم در مورد دانشهاى كسب نشده يعنى هم با داشتن[ علم] موجودانسان را مغرور مى كند و هم باعث مى شود كه از مراحل بالاتر و بيشتر محروم شود.

وقتى غرور علمى در خانه دلت رسوخ كرده باشد به[ خودخواهى] و [خودپسندى] و[ خودبرتربينى] گرفتار مى شوى و ديگر حاضر نيستى كه علمى از كسى بياموزى .

يا حكمتى از شخصى فرا بگيرى

يا نقاط ضعف خود را در مسائل علمى از ديگران بشنوى

ياانتقادها را پذيرفته اشتباهات رااصلاح كنى

يا با مشورت با ديگران شريك عقل و خرد آنان شوى

يا با سوال از ديگران بر دانش خود بيفزائى

يا با توجه به ديگران واعتراف به ارزش كسانى غيراز خودت محبوب تر گردى و در دلها جاى گيرى .

روشن است كه آنكه خودخواه است منفور مردم است اگر خود را بزرگ و عظيم مى شمارى بهمان اندازه در نظر ديگران حقير و كوچكى .اگر خود را بى نيازاز مردم و

( 149 )

پيشنهادات و نظرياتشان مى دانى خود زيان كرده و محروم مى گردى

اگر خودپسندى درهاى مشورت و نصحيت مردم را به روى خود مى بندى

بقول سعدى :

خداوند هم اگر تجلى كند بر دلهاى شكسته و بر قلب هاى خاضع و انديشه هاى متواضع جلوه مى كند.

حقيقت هم اگر بتابد بر دلهائى مى تابد كه مشتاق و جو و تشنه اند و همواره در طلب و جستجو هستند و به كم قانع نمى گردند تشنگى بدست مى آورند تا آب برايشان از پستى و بلندى بجوشد.

غرور خصلتى حيوانى است كه انسان را خودخواه و خودبين مى كند و حاضر نمى شود بالاترازاو كسى باشد و بيشترازاو نام كسى برده شود و حق كسى ادا شود آياازاشتهار ديگران به علم و فضل و تقوا و لياقت لذت مى برى يا رنج ؟اين پلنگ است كه حتى تاب ديدن ماه را بر بالاى سر خود ندارد و براى برترى يافتن بر آن به قله كوه مى رود و چنگ به ماه مى اندازد و بالا مى جهد واز آن اوج سقوط كرده استخوانهايش مى شكند. غرور هم اينگونه تباه كننده انسانيت انسان و بازدارنده رشد علم و دانش انسان است .

( ادامه دارد)

( 150 )

پاورقى ها

1. من از داد علما يزدد هدى لم يزدد من الله الا بعدا ( الحياه

جلد دوم صفحه 276).

2. گلستان سعدى باب هفتم داستان جدال سعدى با مدعى .

3. كل علم و بال يوم القيامه الا من عمل به (نهج الفصاحه - حديث

2168).

4. هل يستوى الذين بعلمون والذين لايعملون ؟ (زمر9).

5. يرفع الله الذين يعلمون والذين اوتوالعلم درجات (مجادله 11).

6. پيامبراسلام : يشفع يوم القيامه ثلاثه :الانبياء ثم الشهداء (محجه البيضاء ج 1 ص 16).

7. پيامبراسلام : فضل العالم على العابد كفضل القمر ليله البدر على سائرالواكب .

8. پيامبراسلام :الاان الله يحب بغاه العلم . ( الكافى - ج ص 30).

9. على[ ع] :العماء باقون ما بقى الدهر.. (نهج البلاغه فيض حكمت

139).

10. پيامبراسلام :اكثرالناس قيمه اكثر هم علما واقل الناس قيمه اقلهم علما (سفينه البحار ج 2 ص 219).

11. پيامبراسلام :النظرالى وجه العالم عباده ( الحياه ج 2ص 225). 12. پيامبراسلام :الجلوس ساعه عند مذاكره العلم احب الى الله من قيام الف من قيام الف ليله ( الحياه ج 2ص 226).

13. پيامبراسلام :ان الملائكه لنضع اجنحنها لطالب العلم رضى بما يصنع (محجه ج 1 ص 20).

14. كهف آيه 104.

15. جامع السعادات جلد 3 صفحه 3.

16. فاطره آيه 15.

17. علق آيه 6 و 7.

18.ان الذى يفتى الناس فى كل ما يستفتونه لمجنون . (محجه البيضاء ج 1ص 146).

19.اذا سئل ارجل منكم عما لايعلم فليقل : لاادرى . (محجه البيضاء ج 1ص 147).

20.الاخلاق 9 صفحه 119.

21. يادنامه علامه طباطبائى نشريه شماره 47 حزب جمهورى اسلامى ص 61.