( 17 )

كتب درسى خوزه هاى قديم

قسمت اول مقاله كتب درسى قديم را در شماره قبل [حوزه] خوانديد. آثارى كه دراين مقاله معرفى شده است همه و همه از آثارارجمند و والاى فرهنگ اسلامى است و مولفان آنهااز قله هاى افراشته فرهنگ والا و عالم آفرين اسلام مى باشند.

ژرفنگرى در محتواى اين مقاله از يك سو نشانگر جامعيت گسترده حوزه هاى علوم اسلامى در سده ها گذشته است واز سوى ديگر نشان مى دهد كه چگونه عالمان و محققان ضمن اشتغال به جدى ترين مسائل فلسفى و علمى و فقهى و ... از تعليم و تعلم آغازگران علوم اسلامى نيز غفلت نمى ورزيدند. مثلا ميرسيدشريف جرجانى[ صرف مير] مى نگاشت و شيخ بهائى [صمديه] را و ...

شايسته بود همراه اين مقاله اشاره اى به مطالب و محتويات اين كتب مى گرديد و مولفان بزرگ وارجمنداين آثار وابعاد زندگى آنان شناسانده مى شد.

پر واضح است كه اين كار گسترده مجالى فراختر و فرصتى بسنده تر مى طلبد.

ازاين رو بايسته ديديم در ضمت وضيحاتى كوتاه منابع تحقيق پيرامون اين آثار و مولفان ارجمند آنها را معرفى كنيم تا كسانى را كه جوياى شناخت گسترده اى دراين زمينه ها هستند مفيدافتد. ان شاءالله .

[ حوزه]

( 18 )

پاورقى هاى قسمت اول كه در شماره هاى پيشين چاپ شده است .

صرف مير:

كتابى است بسيار مفيد و متداول كه اخيرااز سوى[ المجمع العلمى الاسلامى] با ويرايش مختصرى همراه پرسشها و تمرينهائى به چاپ رسيده است .

مولف آن سيد شريف على ابن محمد جرجانى معروف به[ ميرسيد شريف] را مولف[ ريحانه الادب] اينگونه ستوده است : داراى فهم عميق فكر دقيق عجيب التصرف كثيرالتحقيق در تمامى علوم عربيه و فنون حكمت ماهر و ... رك : روضه الصفا ج 8.452 مجالس المومنين ج 2.218 الكنى والالقاب ج 2.324 ريحانه الادب ج 3.213 معجم الموللفين ج 7.216 روضات الجنات ج 5.300.

تصرف :

نام اصلى آن[ العزى فى اتصريف] است رساله اى است در علم صرف به زبان عربى بسيار مختصر اين كتاب نيزاز سوى موسسه مذكور با همان خصوصيات چاپ شده است .

مولف آن عبدالوهاب ابن ابراهيم معروف بعزالدين زنجانى از مشاهيرادباى قرن هفتم هجرى است . رك : طبقات الشافعيه ج 5.47 معجم المولفين ج 1.57 ريحانه الادب ج 2.386 روضات الجنات ج 5.173. در نام و نام پدر و كنيه وى اختلاف است رك : آثار واحوال خواجه نصيرالدين طوسى .284.

تصرف را سعدالدين مسعود بن عمر تفتازانى شرح كردن است . براين شرح نيز شرحهائى و حواشى نگاشته اند[ الذريعه ج 13.333 و ج]120.6 تفتازانى عالمى بزرگ واديبى زبردست بود. مرحوم ميرزا محمد على مدرس وى رااينگونه ستوده است : ( او)ازاكابر علماى متبحرين مى باشد و در فقه واصول و تفسير و كلام و منطق و تمامى فنون ادبيه و اكثر علوم متداوله استاد كل و محقق و وحيد عصر خود بود: ريحانه الادب ج 1.337 6 شذرات الذهب ج 6.219 هديقه العارفين ج 2.449 معجم المولفين ج 12.228.

شرح النظام :

متن كتاب شافيه است . شافيه كتابى است دقيق و متقن واز مهمترين كتابهاى علم صرف به شمار مى آيد. مولف آن عرابن عثمان معروف به ابن حاجب از محققان و مشاهير فقهاء وادبا واصوليين و نحويين است رك : شذرات الذهب ج 5.234 روضات الجنات ج 5. 184 معجم المولفين ج 6.265 ريحانه الادب ج 1.337 بغيه الوعاه ج 2.134.

شافيه از همان زمان تاليف مورد توجه ادبا و محققان قرار گرفت و بسيارى بر آن شرح

( 19 )

نوشتند از جمله خود مولف آن را شرح نوشتند از جمله مولف آن را شرح كرد. ولى معروفترين آنها شرح حسن ابن محمد اعرج نيشابورى است كه معروف است به[ شرح النظام] ( الذريعه ج 13.313) حسن ابن محمداعرج نيشابورى از بزرگان و عالمان قرن هشتم هجرى است . وى درادبيات و تفسير و ديگر معارف اسلامى تبحر والائى داشته است رك : روضات الجنات ج 3.102 ريحانه الادب ج 6.197 كشف الظنون ج 2.1195 اعيان الشيعه ج 23.114 الذريعه ج 16.31 الكنى والالقاب ج 3.212.

شرح ديگر شرح بسيار مهم و سرشاراز تحقيقات مرحوم رضى الدين محمدابن استرآبادى است كه اخيرا با تحقيق شرح و تبيين مبهمات و شرح شواهد آن توسط چند تن ازادباء منتشر شده است .

لازم به تذكراست كه اينك در جهت بازسازى آثارادبى حوزه هاى علوم اسلامى در زمينه[ صرف] كارهائى سامان يافته است از جمله مى شود كتاب[ صرف ساده] را نام برد كه زير نظر دو تن ازاستادان ارجمند حوزه نگارشته يافته است . واينك مى رود تا در حوزه ها جايگزين[ صرف مير] گردد.اين نوشتاراز ويژگيهاى قابل توجهى برخورداراست رك : مقدمه آن /09

عوامل جرجانى :

اولين كتابى است كه طالبان علوم در حوزه ها در علم نحو مى خوانند عوامل مجموعه صد عامل است كه برخى آن را به نظم كشيده اند و در حاشيه[ جامع المقدمات] از ص .139 به بعد چاپ شده است و اخيرا يكى از فضلاى حوزه علميه قم آن را ترجمه شرح كرده است بنام : الاسس العمديه - فى قواعدالعربيه . 1

مولف آن عبدالقاهر بن عبدالرحمن جرجانى از بزرگان علم ادب واز پيشوايان علم نحو به شمار مى آيد رك : روضات الجنات ج 5.89 طبقات الشافعين ج 5.149 ريحانه الادب ج 1.401 بغيه الرعاه ج 2.106 معجم المولفين ج 5.310 شذرات الذهب ج 3.340.

عوامل ملا محسن :

آنچه در ضمن كتاب[ جامع المقدمات] بچاپ رسيده است مسلم از مرحوم فيض نيست . صاحب روضات الجنات مى گويد: ملا محسن كه كتاب شرح عوامل معروف به او نسبت داده مى شود يقينا غيراز مرحوم فيض كاشانى است . مرحوم ميرزا طاهر تنكابنى در مقاله مورد بحث فرمودند (مرحوم فيض رساله اى در شماره مصنفات و مولفات خود نوشته و در آن رساله اسمى از كتاب و رساله اى موسوم بعوامل در نحو ذكر نكرده )اما برخى ديگر معتقدند كه مرحوم فيض رساله كوچكى فشرده با عنوان [ العوامل] داشته است .اين رساله را آقاى سيد صادق شيرازى شرح كرده است . شيوه تنظيم رساله همان شيوه عوامل جرجانى است

( 20 )

ولى شواهد در بسيارى از جاها با آن متمايزاست اين رساله به ضميمه شرح مذكور با عنوان[ شرح العوامل] بوسيله[ دارالقرآن الكريم] چاپ شده است .

مرحوم فيض محقق بزرگ و به تعبير علامه امينى[ عملدار فقه پرچمدار حديث مشعدار فلسفه گنجينه عرفان و]... يكى از قله هاى افراشته فرهنگ اسلامى است .

رك : روضات الجنات ج 6.79 آتشكده آذر.245 امل الامل ج 2.305 رحانه الادب ج 4.369 الذريعه ج 2.124 شماره 6 همين مجله .

الهدايه فى النحو:

( كه در متن مقاله از آن ياد نشده است ) يكى از كتابهاى معروف و متداول در حوزه ها كتابى است كه با نام اختصارى [ هدايه] معروف است . نويسنده آن مشخص نيست يا دست كم نگارنده از آن اطلاعى ندارد حاجى خليفه در كشف الظنون ذيل[ الهدايه فى النحو] نام دو تن ازادباء را ذكر كرده است ولى آيا[ هدايه] يكى از دو[ هدايه] است يا نه بطور قطع نمى شود سخن گفت . (رك : كشف الظنون عن اسامى الكتب والفنون ج 2.2041)

[ هدايه] اخيرا از سوى[ المجمع العلمى الاسلامى] بااندكى ويرايش و كاستيها و فزونيها به ضميمه تمرينها و پرسشهاى مستقلا چاپ شده است و توسط يكى از فضلاء شرح شده است با عنوان[ البدايه فى شرح الهدايه] .

صمديه :

نام كامل كتاب[ فوائدالصمديه] است . كتابى است مختصر دقيق با عباراتى زيبا و نثرى استوار و لطيف .اين كتاب از همان آغاز نگارش مورد توجه خاص اديبان و محققان بوده و هست . هم اينك نيز كتاب متداول درسى در حوزه هاست . شرحهاى زيادى بر آن نگاشته شده است كه معروفترين آنها همان شرح ياد شده در مقاله است در روزگار معاصرنيز از ميان شرحها مى توان از شرح مدرس افغانى با عنوان[ الكلام المفيد للمدرس والمستفيد] واز شرح حجت هاشمى با عنوان[ فرائد حجتيه در شرح صمديه] واز شرح سيد جواد ذهنى با عنوان[ كلمات العلويه فى شرح الصمديه] ياد كرد.

مولف آن شيخ بهاءالدين عاملى عالمى بى مانند و متفكرى عظيم واز چهره ها بسيار منور تاريخ تشيع است .

مرحوم مدرس تبريزى مى گويد: (وى ) فقيهى اصولى محدث رجالى مفسر رياضى حكيم متكلم اديب اريب منشى بليغ شاعر ماهر و جامع علوم عقليه و نقليه بوده است رك : ريحانه الادب ج 3.301 اعيان الشيعه ج 44.216 امل الامل ج 1.155 دائره المعارف بستانى ج 11.462 الغدير ج 11.244 هديه الاحباب .109 سلافه العصر.289 الذريعه ج 2.29 روضات الجنات ج 7.56 معجم المولفين ج 4.17 رياض العلماء ج 5.88 و ... 3

و شارح آن سيد على خان مدنى از عالمان واديبان بزرگ و بگفته مرحوم مدرس تبريزى ازافاضل اماميه كه در لغات عربيه و علوم ادبيه صاحب يدبيضا و دوستى توانا و جامع كمالات عاليه علميه است . رك : رياض العلماء ج 3.183الغدير ج 11.2346 مستدرك الوسائل 3.286. ريحانه الادب ج 2.92 روضات

( 21 )

الجنات ج 4.394 اعيان الشيعه ج 41.38 امل الامل ج 2.176... س

انموذج :

همراه شرح آن با حواشى مفصلى در جامع المقدمات از ص 300 - 216 بچاپ رسيده است . مولف آن محمود بن عمرالزمخشرى از چهره هاى برجسته فرهنگ اسلامى است . وى در علوم كوناگون : فقه و حديث و تفسير و نحو و لغت و بيان و بلاغت وادبيات عرب استادى چيره دست و مرجعى براى فاضلان بوده است . رك : شذرات الذهب ج 4.118 معجم الادباء ج 7.149 بغيه الوعاه ج 2.279 روضات الجنات ج 8.118. ى

شارح آن محمدابن عبدالغنى اردبيلى عالمى است مفسر واديب رك : هديه العارفين ج 2.275 معجم المولفين ج 10.178 كشف الظنون ج 1.185.

كافيه :

كتابى است در نحو تاليف عثمان ابن عمر معروف به ابن حاجب كه خود آن را شرح كرده است . شارح آن رض الدين محمدابن حسن استرآبادى معروف به[ نجم الائمه] از مشاهير نحويين و علماى ادب به شمار مى رود. سيد حلى درباره اين شرح گفته است : نظير كتاب شرح كافيه كتابى تحقيقى و جامع نگاشته نشده است (كشف الظنون ج 2.1370) حاجى خليفه در ذيل كافيه .99اثر را پيرامون كافيه بعنوان شرح تعليق حاشيه تلخيص و ... معرفى كرده است و بزرگترين و مهمترين آنها را شرح رضى الدين دانسته است . شرح رضى الدين در دو جلد بزرگ به ضميمه حواشى ميرسيد شريف منتشر شده است . مرحوم شيخ آقا بزرگ نيز برخى از شرحهائى را كه ادباى شيعى بر كافيه نگاشته اند در[ الذريعه ج]29.14 آورده است رضى الدين محمدابن حسن عالمى شيعى و دلباخته آستان علوى بوده است وى در مقدمه كتاب گرانقدرش (شرح كافيه ) نوشته است كه : هر مطلب لطيف و تحقيق شريفى كه دراين كتاب باشد هماناازافاضات مرتضويه بوده واز بركات آستانه عليه مى باشد (ريحانه الادب ج 2.315) رك روضات الجنات ج 3.346 بقيه الدعاه ج 1.567 معجم المولفين ج 9.183 مجالس المومنين ج 1.568 رياض العلماء ج .53.5

شرح ديگر آن[ فوائد ضيائيه] معروف به شرح جامى است . مولف آن شيخ نورالدين جامى از مشاهير شعراء متصوفه نقشبنديه

( 22 )

خراسان است . رك : ريحانه الادب ج 1.385 رياض العلماء .66 حبيب السير 4.382 روضات الجنات ج 5.68 شذرات الذهب ج 7.360 معجم المولفين ج 5.122 و نيز براى اطلاع از شروع ديگر نگاه كنيد به :الذريعه : ج 14.29.

الفيه ابن مالك :

يكى از معروفترين متن هاى ادبى در حوزه هاست . مولف و ناظم آن محمد ابن عبدالله اندلس معروف و ناظم مالك ازادباى بزرگ و داراى طبعى روان واطلاعاتى وسيع در علوم عربيه بود. روضات الجنات ج 8.76 نامه دانشوران ج 1.185 ريحانه الادب ج 8.186 الكنى والالقاب ج 1.339. در ميان شرحهاى بسيارى كه براين[ منظومه ادبى] نگاشته شده است (كشف الظنون ج .151) شرح جلال الدين عبدالرحمن سيوطى در حوزه هاى علميه بعنوان يك متن درسى مورد قبول واقع شده است . كه براين شرح نيز شرحها نگاشته شده است از جمله[ مكررات المدرس] از مدرس افغانى [ فوائدالحجتيه] از حجت هاشمى [ شرح السيوطى] از سيد صادق شيرازى و ...

جلال الدين سيوطى عالمى متبحر و دريائى مواج از معلومات در رشته هاى گوناگون بوده است . سيوطى در شرح حال و توضيح چگونگى تاليفات خود كتابى پرداخته با عنوان[ التحدث بنعمه الله] كه براى آگاهى گسترده از شرح حال و آثار وى مى شود به آن مراجعه كرد و نيز رك : شذرات الذهب ج 8.51 روضات الجنات ص 5.54 ريحانه الادب ج 3.148 معجم المولفين 5.128 و ...

يكى از شرحهاى[ الفيه] [ اوضح المسالك فى شرح الفيه ابن مالك] است كه با شرح محمد محيى الدين عبدالحميد به نام[ هدايه السالك الى تحقيق اوضح المسالك] چاپ شده است . يكى ديگراز شرحهاى[ الفيه] شرح على ابن محمدالاشمونى شافعى كه با حاشيه محمدابن على الصبان منتشر شده است . يكى ديگراز شرحهاى[ الفيه] شرح ابن عقيل است كه اينك مى رود تا جاى خويش را بعنوان يك كتاب درسى در حوزه ها باز كند. چاپ اخير آن با تحقيق و تعليق ارجمندى از محمد محيى الدين عبدالمجيد در دو جلد منتشر شده است .

بهاءالدين عبدالله بن عقيل همدانى معروف به ابن عقيل ازادباى بزرگ قرن هشتم هجرى است وى از فقه واصول و تفسير نيز آگاهيهاى گسترده اى داشته است . ابوحيان گفته است : در زير آسمان نحوى تراز عقيل وجود ندارد. رك : شذرات الذهب ج 6.214 روضات الجنات ج 5.146 ريحانه الادب ج 8.121 معجم المولفين ج /07/6

مغنى اللبيب :

مغنى اللبيب عن كتب الاعاريب يكى از مشهورترين و متداولترين

( 23 )

كتابهاى نحوى در حوزه هاست . مغنى در 8 باب تنظيم يافته است كه غالبا فقط باب اول و چهارم آن مورد تعليم و تعلم است در شرح و توضيح مغنى حاشيه دسوقى قابل توجه است . سيوطى نيز شواهد مغنى را شرح كرده است كه در دو جلد بنام[ شرح شواهدالمغنى] به شكل زيبائى توسط[ لجنه التراث العربى] با تصحيح و تعليق منتشر شده است گستردگى مباحث مغنى باعث شده است كه در گذر زمان برخى از كسان به تلخيص ويرايش آن دست يازند.سالها پيش چنين كارى با عنوان[ تهذيب المغنى] صورت گرفته كه گويا چندان موفق نبوده است . واخيرا با عنوان[ مهذب المغنى] با حذف برخى مطالب وارائه شواهدادبى از نهج البلاغه و شعراى راستين و متعهداسلامى منتشر گشته است كه قابل توجه مى باشد[باب رابع] مغنى كه از دقت واهميت ويژه اى برخوردار است بطور جداگانه مورد شرح و تفصيل قرار گرفته كه بعنوان نمونه مى شوداز شرح حجت هاشمى خراسانى به نام[ مهدى الاريب در شرح باب رابع مغنى اللبيب] ياد نمود.

[شرح مطول و مختصر]:

اينك در حوزه هاى علوم اسلامى بيشتر[ مختصر] مورد تعليم و تعلم است و گاهى[ جواهرالبلاغه] مرحوم سيداحمد هاشمى . بر مطول حاشيه و شرحهاى مفصلى نگاشته شده است حاشيه ميرسيد شريف جرجانى عبدالكريم سيالكوتى و ... مدرس افغانى نيز شرح مفصلى بر آن نگاشته است به نام[ المدرس الافضل]... منابع شرح حال شارح آن سعدالدين مسعود تفتازانى را پيشتر ذكر كرديم . مولف متن آن عبدالرحمان قزوينى خطيب دمشق عالمى توانا و سخنورى برومند بوده است . قسمت زيادى از عمرش را به قضاوت سپرى كرد. رك : شذرات الذهب ج 6.123 بغيه الدعاه ج 1.156 روضات الجنات ج 8.87 ريحانه الادب ج 2.148 الكنى والالقاب ج 2.215.

دلائل الاعجاز واسرارالبلاغه با حواشى مفصل شيخ محمد عبده و تعليق تصحيح رشيد رضا چاپ شده است .

[ الكبرى فى المنطق]:

از مولف آن پيشتر ياد كرديم اين رساله ضمن [جامع المقدمات] از ص 170 تا 184 چاپ شده است و جداگانه نيز بارها بچاپ رسيده است اخيرا نيز با همان عنوان به ضميمه پاورقى هاى توضيحى مفصلى منتشر شده است .

حاشيه ملا عبدالله يزدى :

متن آن[ تهذيب المنطق] است از تاليفات سعدالدين مسعود تفتازانى كه پيشتراز آن ياد كرديم . براين كتاب شرحها و حاشيه هاى زيادى نوشته شده است كه مشهورترين و معروفترينشان

( 24 )

همين حاشيه معروف ملاعبدالله است ( الذريعه ج 6.53 و ج 13.160) ملا عبدالله يزدى از عالمان بزرگ و فقهاى عاليقدراماميه است رك : ريحانه الادب ج 6.390 ماضى النجف و حاضرها ج 3.384 امل الامل ج 2.160 رياض العلماء ج 3.191 فوائد الرضويه .249 - معجم المولفين ج 6.49.

حاشيه ملا عبدالله در حوزه هااز موقعيت والائى در تعليم و تعلم برخورداراست شرحهائى بر آن نگاشته شده است از جمله[ رفع الغاشيه عن وجه الحاشيه] از مدرس افغانى[ شافيه] از حجت هاشمى خراسانى و ... واخيرا نيز حاشيه با تصحيح و تعليق چاپ مطلوبى شده است .

[ شرح شمسيه] :

مصنف آن نجم الدين عمر بن على قزوينى معروف به كاتبى از علما و حكماى شافعيه و در منطق و رياضى و رصداستاد بود. و در رصد مراغه با خواجه طوسى شركت داشته است رك : ريحانه الادب ج 5.16 معجم المولفين ج 7.159 مقدمه حكمه العين .5احوال و آثار خواجه نصيرالدين طوسى 227.

شارح آن قطب الدين محمدابن محمد معروف به قطب الدين رازى (مرحوم تنكابنى محمود نوشته اند كه درست نيست در بغيه الوعاه نيز محمود ذكر شده است ) وى از محققان بنام و ژرف انديشان در حمكمت و منطق واز شاگردان برجسته علامه حلى است : رك : شذرات الذهب ج 6.207 لولوه البحرين .194 رياض العلماء ج 5.158 روضات الجنات ج 2.212 ريحانه لادب ج 4.465 مستدرك الوسائل ج 3.448 و[ ... شمسيه] بجزاين شرحهاى ديگرى نيز دارد رك :الذريعه 336.13

شرح مطالع الانوار:

قاضى سراج الدين محمود بن ابى بكرارموى در معقول استادى بنام بود و آثار نيكوئى بجاى گذاشته است مرحوم مدرسى تبريزى درباره مطالع الانوار گفته است : در رشته خود بى نظير و محل توجه ارباب فن و مورد مدارسه و مباحثه اعيان فضلاء مى باشد. رك : ريحانه الادب ج 1.108 الكنى والالقاب ج 2.19 روضات الجنات ج 8.41 طبقات الشافقيه ج 5.155 معجم المولفين ج 12.155. .

شرح منظومه :

اثرى است نفيس وارجمند مشتمل بر يكدوره منطق و فلسفه بنحواختصار.اين اثراز همان آغاز نگارش و نشر مورد توجه محققان و فلاسفه بوده است وازاين روى شرحهااو حاشيه هاى متعددى بر آن نگاشته اند.از آن جمله است : تعليقه فيلسوف گرانمايه و محقق عاليقدر آيه الله ميرزا مهدى آشتيانى قدس سره6 (تعليقه بر شرح منظومه

( 25 )

حكمت .5) ترجمه و توضيحى از متن آن منتشر شده است به نام[ خودآموز منظومه] و شرحى بر آن نگاشته است به نام[ شرح منظومه السبزوارى قسم :المنطق] و ... مرحوم شهيد مفتح نيز منظومه منطق را شرح كرده است به نام[ روش انديشه] مرحوم آشتيانى يكى از چهره برجسته معارف اسلامى است كه در سال 1332اين جهان را بدرود گفت . رك : مقدمه تعليقه ياد شده ريحانه الادب ج 5.272 خدمات متقابل اسلام وايران .618.

شرح و چگونگى زندگى حكيم سبزوارى سرشاراست از آموزشهاى اخلاقى و نكات تربيتى رك : ريحانه الادب ج 2.422 مقدمه ديوان حاج ملا هادى سبزوارى مقدمه مجموعه رسائل .39 خدمات متقابل اسلام وايران .601 مقدمه اسرارالحكم . مرحوم سبزوارى در سال .1298 زندگانى را بدرود گفت . و آنچه در متن مقاله مورد بحث در تاريخ وفات ايشان ثبت شده است اشتباه است .اين اشتباه در برخى ديگراز نابع شرح حال مرحوم سبزوارى نيز ديده مى شود رك : مقدمه ديوان حاج ملا هادى سبزوارى .44.

شرح اشارات:

الاشارات والتنبيهات ابوعلى حسين ابن عبدالله سينا اعجوبه دهر و نادره روزگار شناختش يك عمر و شناساندنش كتابى بسيار قطور مى خواهد ( استاد شهيد مطهرى : خدمات متقابل .584)الاشارات يكى از مهمترين آثار وى به شمار مى آيد رك : روضات الجنات ج 3.170 تاريخ الحكماء (ترجمه ) .555 ريحانه الادب ج 7.582 لغت نامه دهخدا ( الف ) 641 دانشنامه اسلام وايران ( الف ) 642 خدمات متقابل اسلام وايران 548.

مجالس المومنين ج 2.181 حجه الحق ابوعلى سينا كتابى مستقل در شرح احوال آثار و چگونگى اوضاع فرهنگى و ... زمان بوعلى سينا.

مچنانكه در متن مقاله آمده است اين كتاب مورد توجه حكيمان و فيلسوفان قرار گرفته و بسيار به آن شرح و تعليق نگاشته اند الذريعه ج 13.دى 90 كشف الظنون ج 1.94 حجه الحق ابوعلى سينا.636.

شارح آن محمدابن عمر رازى معروف به امام فخر رازى از مشاهير علماى اسلام است ذهنى فوق العاده جوآل داشت و در تبحر در علوم مختلف كم نظيراست رك خدمات متقابل اسلام وايران .564 تاريخ الحكماء قفطى .396 شذرات الذهب ج 5.21 ريحانه الادب ج 4.297 روضات الجنات ج 8.39. ه

شارح ديگر آن محمدابن محمد طوسى معروف به خواجه طوسى يا محقق طوسى از متفكرين بسيار بزرگ اسلامى است . كه وى را باالقاب[ استاد البشر ][عقل حادى عشر] [معلم ثالث] نيز خوانده اند ( احوال و

( 26 )

آثار خواجه نصيرالدين طوسى .3) .188.1 رك : شذرات الذهب ج 5.339 تحفه البحرين .348 فوائد الرضويه .603 لولوالبحرين .245 مجالس المومنين ج 2.201 روضات الجنات ج 6.330 ريحانه الادب ج 2.171. و نيز براى آگاهى گسترده از چگونگى هاى زمان حيات مسافرتها معاصران و ... خواجه نصيرالدين نگاه كنيد به كتاب پرارزش و محققانه[ آثار واحوال خواجه نصيرالدين طوسى] . بر شرح اشارات نيز شرحها حاشيه ها تعليق هاى زيادى نگاشته اند ( الذريعه ج 6.110 آثارالشيعه .64احوال و آثار خواجه نصيرالدين طوسى .434)

شرح اشارات همراه با محاكمات در 3 جلد منتشر شده است . واينك برخى از فضلاءء حوزه علميه قم تصحيح و تعليق آن را براساس دو نسخه از كهن ترين نسخه هاى شرح اشارات كه در زمان حيات مولف استنساخ شده آغاز كرده اند كه اميداست در آينده نزديك توسط مركزانتشارات دفتر تبليغات اسلامى منتشر گردد. قسمت منطق اشارات را آقاى جعفر زاهدى شرح كرده اند به نام[ منطق حجه الحق] متن اشارات توسط خانم گواشن كه از ابن سينا شناسان اروپائى است به فرانسوى ترجمه شده است . فرهنگ فلسفه ج

[ الجوهرالنضيد فى شرح منطق التجريد]:

متن آن مختصريست در منطق و مرتب بر .9 فصل . كه خواجه طوسى دراواسط شعبان 656از نگارش آن فراغت يافته است براين كتاب شرحها و تعليقات نگاشته اند:از آن جمله است حواشى محققانه ميرزا محمد طاهر تنگابنى نگارنده مقاله مورد بحث ( احوال و آثار خواجه نصيرالدين طوسى .422)از ميان شرحهاى منطق تجريداز همه مهمتر شرح علامه حلى است اين شرح اخيرا بصورتى نيكو به ضميمه رساله[ تصور و تصديق] صدرالمتالهين همراه فهرستهاى فنى و قابل توجهى توسط يكى از فضلاء در قم به چاپ رسيده است .

جمال الدين حسن ابن يوسف ابن مطهر مشهور به[ علامه حلى] از اعجوبه هاى روزگار و در فقه اصول و كلام و منطق و فسلفه و غيره كتاب نوشته است وى يكى از قله هاى افراشته فرهنگ اسلامى و چهره هاى بسيار منور سلسله فقيهان در تشيع است رك : روضات الجنات ج 2.269 ريحانه الادب ج 4.167 خلاصه الاقوال .45 لولوالبحرين 210 رياض العلماء ج 1.359 مجالس المومنين ج 1.471 مقدمه خلاصه الاقوال الاعلام ج 2.244 معجم المولفين ج 3.303 اعيان الشيعه ج 24.277 امل الامل ج 2.81 و ...

بصائرالنصيريه :

مرحوم استاد علامه شهيد مطهرى مى فرمايند: قسمت منطق آن

( 27 )

در مصر چاپ شده است از بهترين كتب منطق است شيخ محمد عبده مى گويد: [به بصائرالنصيريه دست يافتم و آن را بااختصارى كه دارد حاوى تحقيقاتى ديدم كه در كتب مفصل منطقى يافت نمى شود كتاب بصائرالنصريه به شيوه اى نيكو ترتيب يافته كه در ميان آثار متاخران همانندى براى آن نمى شناسم].

قاضى زين الدين عمر بن سهلان ساوجى معروف به ابن سهلان حكيمى توانمند بوده و در فلسفه نام زنده ئى دارد حمدالله مستوفى مى گويد: عمرابن سهلان ساوجى معاصر سلطان ملكشاه سلجوقى بود و در علم و حكمت سرآمد زمان بود. رك : تاريخ برگزيده .697 چاپ عبدالحسين نوائى ايران واسلام .563.خدمات متقابل

الشفاء:

بزرگترين و مفصل ترين كتاب بوعلى سيناست چگونگى پديد آمدن [شفا] جالب توجه و نشانگر قدرت فكرى و عظمت ذهن شيخ الرئيس است بر [شفا] شرحها و حاشيه هاى زياد نوشته شده است رك :الذريعه ج 14.201 حجه الحق ابوعلى سينا.633 به بعد.

پيرامون حكمه الاشراق مولف و شرحهاى آن در توضيحات قسمت بعدى مقاله توضيح خواهيم داد.

قسمت دوم

اما علوم فسلفه و حكميه و كلاميه متداوله بين طلاب و محصلين

اول - شرح هدايه 1 :

متن موسوم به هدايه از مصنفات حكيم فاضل و فيلسوف كامل اثيرالدين مفضل بن عمر 2ابهرى است كه در حدود سنين ششصد و شش هجرى از دنيا رحلت نموده واين كتاب متن مختصرى است منقسم به سه قسم :اول منطق و آن را شمس الدين محمد بن حمزه فنارى كه در سال 834 وفات كرده شرح كرده و بر شرح آن حواشى زيادى نوشته شده واين كتاب دراسلامبول به طبع رسيده و در حدود ممالك تركيه و در موصل واطراف آن بين طلاب متداول و مورد بحث و نظر فضلاى آن دياراست وليكن درايران متداول و مشهور نيست .اما قسم ثانى و ثالث كتاب كه در فن طبيعى والهى است شروح كثيره بر آن نوشته شده من جمله شرح قاضى حسين بن معين الدين ميبدى 3 يزدى است و اين كتاب در هند و ايران مكرر به طبع رسيده و چون كتاب درس

( 28 )

و مباحثه فضلاء و محصلين بوده حواشى زياد بر آن نوشتند. مشهورترين حاشيه ميرفخرالدين استرآبادى است و من جمله از شروح هدايه اثيريه شرح 4 حكيم متاله بزرگ صدرالدين محمدبن ابراهيم شيرازى معروف بصدرالمتالهين مى باشد.اين كتاب نيز درايران و هند به طبع رسيده و محل استفاده و مباحثه فضلاء و محصلين است .

دوم - كتاب تجريد 5 :

در علم كلام است كه از مصنفات حكيم بزرگ و فيلسوف شهير خواجه نصيرالدين محمد طوسى اعلى الله مقامه مى باشد و براين كتاب اينقدر شرح و حواشى نگاشته شده كه احصاء و شماره همه در غايت اشكال است وليكن شروح متداوله :

دوم - فى شرح تجريدالاعتماد 7 : شرح شمس الدين محمود 8 بن عبدالرحمن بن ابى القاسم احمداصفهانى كه در سال 746 وفات نموده و نام اين تسديدالقواعد فى شرح تجريدالعقايداست و براين شرح سيد شريف جرجانى حاشيه مفصله دارد كه براين حاشيه فضلاء حواشى زياد نگاشتند.اين شرح و حواشى او هيچكدام به طبع نرسيده .

سوم - شرح 9 علاءالدين على بن محمد معروف به قوشچى 10است واين شارح در سال هشتصد و هفتاد و نه وفات كرده و شرحش در نهايت اشتهار و متداول بين علماء و محصلين در تمام بلاداسلامى است و طهران و تبريز و هند واسلامبول و مصر مكرر به طبع رسيده و براين شرح اقلا چهارصد حاشيه نوشته شده . محقق دوانى 11 و سيدالمدققين صدرالدين 12 محمد شيرازى هر يك حواشى مكرر بر اين كتاب دارند و برالهيات آن محمد بن احمد خفرى حاشيه نوشته كه بر اين حاشيه فضلاء واردين حواشى زياد نگاشتند.

چهارم - شرح موسم به شوارق 13الالهام فى شرح تجريدالكلام است كه فاضل كامل محقق ملا عبدالرزاق ابن على بن حسين اللاهيجى نوشته واين شرح ناتمام است و تااواسط مقصد سوم كتاب كه دراثبات صانع و صفات وافعال بيشتر نيست و جلداول ازاين شرح كه درامور عامه و شرح مقصداول از شش كتاب تجريداست مكرر در طهران به طبع رسيده و چون كتاب متداول بين محصلين بوده فضلاء حواشى زياد بر آن نوشتند و جلد دوم اين كتاب كه شرح به مقصد دوم كتاب در مباحث جواهر واعراض و شرح بر قدرى از مقصد سوم كتاب كه درالهيات است در طهران به طبع رسيده و تدريس آن متداول بوده و هست .

سوم

از كتب و فلسفه كه

( 29 )

متداول بين طلاب و محصلين است شرح 14اشارات است و تفصيل آن در قسم منطق گفته شد.

چهارم

حكمت الاشراق 15است كه شرح آن در قسم منطق ذكر شد.

پنجم

شرح هدايه اثيريه 16 : كه مفصلا در قسم منطق شرح داده و دو شرح معروف براين هدايه چه آنكه تصنيف فاضل ميبدى است و چه آنكه حضرت صدرالمتالهين صدرالدين شيرازى است مشهور و متداول بين اهل تحصيل است .

ششم

از كتب عاليه فلسفه كه نهايت اشتهار دارد و مورد بحث و نظر واستفاده واستفاضه كبار علماء و محصلين است كتاب 17 اسفاراربعه است و آن از مصنفات حكيم و عارف بزرگوار صدرالمتالهين شيرازى است كه اسم سامى آن دانشمند بزرگ دراين عجاله مكرر عرض شد و اين كتاب چون نهايت مورداستفاده دانشمندان بزرگ بوده در طهران به طبع رسيده و بر طبق چهار سفر معنوى بزرگان عرفاء واولياء چهار سفر است .

اول - سفراز خلق بحق .

دوم - سفراز حق در حق .

سوم - سفراز حق به حق در حق .

چهارم - سفراز حق به خلق .

حضرت صدرالمتالهين كتاب خود را چهار قسم كرده و در چهار مجلد بطبع رسيده : قسم اول در مباحث امور عامه و عوارض عامه مطلق وجود و موجود قسم دوم در مباحث جواهر واعراض كه احوال راجعه و عارضه بر دو قسم ممكن است كه يكى جوهر و ديگرى عرض است و ممكن الوجودازاين دو گونه خارج نباشد قسم سوم درالهيات يعنى دراثبات مبدءايجاد و مبدع موجودات و صفات وافعال او تعالى شانه قسم چهارم دراحوال نفس انسانى و بدو وجوداو و بقاى او و معاداو بعداز موت واقسام قواى ظاهره و باطنه او و سيرتكاملى اونزولا و صعودا و حضرت صدرالمتالهين اين كتاب خود را بر مشرب و مسلك خاص حكماى مشاء و يا حكماءاشراق و يا متكلمين و يا صوفيه ننوشته بلكه هر چه را مطابق دليل و برهان موافق ذوق و وجدان و شهود و عيان دانسته برشته تحرير و تقرير در آورده و ضمن بيان خطاى مخطئين از فرق اربعه را در مورد اختلاف ببرهان اظهار داشته و چون پابند تقليداقوام مذكوره نيست لهذا طريقه خويش راالحكمه المتعاليه نام نهاده . چه نيكو گفته شاگرد بزرگ اين بزرگوار حضرت ملامحسن فيض رحمه الله در مقدمه يكى از مصنفات خود: نه متكلمم نه متسلف نه متصوفم نه متعسف بلكه تابع قرآن و حديث پيغمبرم و پيرواهل بيت آن سرور شعر:

( 30 )

وازاين راه حضرت مصنف در مقدمه كتاب اسفار فرموده كه هر كس بخواهد كه اين كتاب مرا بخواند و مطالب آن را بفهمد و بداند بايد مقدمتا طرق اربعه فوق را بداندو كتب هر يك را بتحقيق و تدقيق و اتقان بخواندو طريقه تصفيه پيش گيرد تا صفاى قلب از هواجس و خواطر شاغله حاصل شود والا راه خويش گيرد و براين كتاب اساتيد عظام كه زمانا متاخراز مصنف بوده اند واين كتاب مورد بحث وافاده و استفاده ايشان بوده حواشى مدونه و غير مدونه خيلى نوشته اند از آن جمله حكيم بزرگ ربانى ملاعلى نورى 18 مازندرانى كه ازاعاظم حكماى متاخرين بوده و در سال 1246 وفات نموده . حواشى اين حكيم فاضل مدون و كتاب مجتمع نيست واز جمله حواشى مرحوم حاج ملاهادى سبزوارى كه اجمالا شرح حالش در قسم منطق گفته شده و حاجه باعاده نيست و حواشى ايشان در حواشى اصل كتاب بطبع رسيده.

و بعضى از كتب مختصره صدرالمتالهين چون شواهد ربوبيه و مبدء و معاد 20 و مشاعر 21 و عرشيه 22 و مفاتيح الغيب 23 واسرارالايات 24 نيز محل درس و مباحثه اساتيد بوده و هست و فضلا بر آنها حواشى غير مدونه نوشتند. اين كتب با حواشى در طهران بطبع رسيده و ليكن رساله عرشيه را شيخ اجل امجد شيخ احمداحسايى 25 كه فقيه فاضلى بوده و رئيس طائفه شيخيه است شرح كرده واعتراضاتى بر مصنف نموده و مرحوم فاضل كامل ملااسمعيل اصفهانى كه از شاگردان ملاعلى نورى است شرحى بر عرشيه نوشته و آن اعتراضات را رد كرده . شرح عرشيه شيخ احمد در طهران بطبع رسيده .

پاورقيهاى قسمت دوم

( 31 )

4-شرح ديگر آن معروفترين و مهمترين شرحهاست شرح صدرالمتالهين است كه منابع شرح حال وى را در ذيل[ الاسفارالاربعه] مى نگاريم .

( 32 )

14- پيرامون شرح اشارات و متن آن و مولف و شارح و ... در توضيحات مقاله پيشين سخن گفته ايم مراجعه شود.

( 33 )

انگشت شمار سه چهار قرن اخيراست كه تا عمق فلسفه صدرائى نفوذ كرده اند ( استاد شهيد مطهرى خدمات متقابل .596) در شرح حال ملا على نورى رك : روضات الجنات ج 4.408 الذريعه ج :4 257 رياض العارفين .559 ريحانه الادب ج 6.262. (