( 17 )

كتب درسى حوزه هاى قديم 4

مرحوم ميرزا ظاهر تنگابنى

اما علوم رياضى ازاقسام فلسفه 1

اول - هندسه

و دراين فن نظر علماء و حكماءاز قديم مقصور براصول اقليدس 2 صورى بوده ( است ). پس از آنكه اصول 3 رااقليدس را در عهد خلفاء بنى العباس حجاج 4 بن مطر و حنين 5 بن اسحق و ثابت 6 بن قره و ابوعثمان 7 دمشقى ترجمه واصلاح نموده اند. نظر علماء همه معطوف بر اين اصول بوده ( است ). پس از آن حضرت خواجه نصيرالدين طوسى 8 آن را تحرير 9 و تنقيح كرده واين تحرير متداول بين اهل تحصيل است . و جمعى از قبيل سيدشريف جرجانى 10 بر آن حاشيه نوشتند. و فاضل متاخر مرحوم ملامهدى 11 نراقى آنرا بفارسى ترجمه و شرح كرده و چون بدقت ملاحظه و مقايسه كنيم خواهيم دانست كه قسم هندسه از كتاب دره التاج 12 تصنيف علامه قطب 13الدين شيرازى كه بزبان فارسى است ترجمه همين كتاب است . 4

( 18 )

دوم - علم حساب

دراين علم قديما كتاب شمسيه الحساب 14 از نظام الدين حسن 15 بن محمد نيشابورى و مفتاح الحساب 16 غياث الدين جمشيد كاشى 17 متداول بوده ( است ). وليكن دراعصاراخيره كتاب خلاصه الحساب 18 از مصنفات عالم كامل شيخ بهاءالدين 19 محمدبن حسين بن عبدالصمد عاملى اعلى الله مقامه متداول گشته و فاضل محقق جواد بن سعدالله بن جواد الكاظمينى البغدادى 20 كه از شاگردان حضرت شيخ بهائى مصنف بوده بر آن شرحى نهايت عالى نوشته و حضرت شيخ بهائى از علماء عصر دولت صفويه و در زمان شاه عباس اول بوده و در سال 1031 از دنياارتحال گزيده . واين شيخ قدرش اجل از آن است كه حقير بتوانيم چيزى از آن برشته تحرير آرم و بر خلاصه دراين عصراخير شاهزاده فاضل معتمدالدوله فرهاد ميرزا 21 فرزند عباس ميرزا فرزند فتحعلى شاه قاجار شرحى فارسى در نهايت نيكوئى واتقان نوشته .اين شرح و شرح جواد و خود خلاصه در طهران بطبع رسيده است

سوم - علم هيئت

دراين علم مشهور و متداول بين طلاب :

اول : رساله فارسى در هيئت 22 تصنيف فاضل محقق علاءالدين على بن محمد قوشچى 23است كه اسمش سابق ذكر شده واين رساله مكرر در طهران و تبريز بطبع رسيده . و مصلح الدين ابوالخير محمد بن محمد لارى 24 فارسى را بر آن شرحى است مشهور.

دوم : شرح ملخص 25 محمود چغمينى 26 خوارزمى و شرحش كه معروف و متداول است و در طهران و هند و جاهاى ديگر بطبع رسيده .از موسى بن محمود معروف بقاضى زاده رومى 27است كه در سال 815 براى الغ بيك گوركانى تصنيف نموده و اين قاضى زاده و غياث الدين جمشيد كاشى و علاءالدين على قوشچى شركاء و معاونين الغ 28 بيك در رصد و زيج الغ بيكى بوده اند. و فاضل محقق عبدالعلى بيرجندى 29 و سيدشريف جرجانى و جمعى ديگر براين شرح حواشى و تعليقات نوشتند. و كتاب ملخص مزبور را شروحى 30 ديگر نيز هست كه متداول و معروف نمى باشد.

سوم: تذكره 31 در علم هيئت كه از مصنفات افضل الحكماء واكمل العلماءخواجه نصيرالدين طوسى رفع مقامه مى‌باشد. و براين كتاب جمعى از فضلاء چون نظام الدين حسن بن محمد نيشابورى معروف بنظام اعرج كه نامش مكرر ذكر شده و سيد

( 19 )

شريف جرجانى و محمدبن احمد خفرى 32 و عبدالعلى بيرجندى شرح نوشتند. معروف و متداول شرح بيرجندى است وليكن اين متنا و شرحا بطبع نرسيده ( است ).

چهارم :از كتابهاى معروف در علم هيئت كه از قديم مطرح بحث بزرگان از علماء و حكماء بوده مجسطى 33 بطلميوس 34 قلوذى است كه در عصر خلفاء بنى العباس حجاج بن مطر واسحق بن حنين آنرا بعربى نقل كرده اند. و ثابت بن قره آنرااصلاح كرده و حضرت خواجه نصيرالدين آنرا تهذيب و تحرير 35 نموده و برتحرير مزبور جمعى شرح و حاشيه نگاشتند. من جمله از شراح نظام الدين نيشابورى مارالذكر و عبدالعلى بيرجندى مذكوراست .اين كتاب نيز بطبع رسيده وليكن چون در مجسطى بيان اوضاع فلكيه بطريق استدلال و طرق استدلال در آن مبتنى بر كثيرى از مسائل هندسيه و رياضيه مى باشد كه آن را علماء رياضى متوسطات ناميده اند كه بايد پس از تحصيل و تعليم اصول اقليدس و پيش از تعليم مجسطى آن مسائل را دانست و دراستدلال در مسائل مجسطى محتاج بفهم واحضار آنها مى باشند. رسائل متعلقه بمتوسطات كه متوسط بين اصول اقليدس و مجسطى است بعضى از آنها در طهران بطبع رسيده و مورد درس و مباحثه اساتيد بزرگوار بوده ( است ).

اول :اكرثاوذوسيوس 36 كه دراحوال كره و عوارض آن مطلقااعم از متحركه و ساكنه بحث مى نمايد و آن را قسطاين لوقاء بعلبكى به امر احمد بن معتصم بالله عباسى از لغت يونانيه به لغت عربيه ترجمه كرده و ثابت بن قره حرانى آن رااصلاح كرده واين بطبع رسيده ( است ).

دوم :اكر متحركه اطولوقس 37 كه بحث ازاحوال كره در حال عروض حركت بر آن مى كند.اين نيز در طهران بطبع رسيده .

سوم :اكر مانالاوس 38 كه پس از نقل آن بعربيه نسخ آن مختلف و كثيرى ازاشكال آن مورداشتباه بوده تا آنكه اميرابى نصر منصور بن عراق آن رااصلاح كرده واين كتاب بطبع نرسيده .

چهارم : مناظراقليدس 39اين كتاب نيز بطبع رسيده در طهران وليكن نهايت مختصراست و كتاب مفصل در علم مناظر و مرايا كتاب تنقيح المناظر 40 ابن هيثم مصرى 41است كه آنرا كمال الدين ابى الحسن شيرازى تنقيح و شرح كرده و در هند بطبع رسيده .

پنجم : معطيات 42اقليدس .

ششم : ظاهرات فلك 43ازاقليدس و

( 20 )

تحرير.اين متوسطات همه از حضرت خواجه نصيرالدين طوسى است .

چهارم -ازاقسام علوم رياضى

(يكى از علومى ) كه در عصور قديمه مورد بحث و دقت بزرگان از علماء و حكماء بوده و چند سال پيش درايران خصوص در طهران جمعى از دانشمندان فاضل بوده كه بدرس و تعليم آن اشتغال داشتند. علم اسطرلاب 44 مى باشد. و دراين فن كتب زياداست مثل :

كتاب اسطرلاب ابوالحسن عبدالرحمن 45 معروف بصوفى كه از دانشمندان بزرگ بعهد عضدالدوله ديلمى بوده است .

و صور كواكب كه دو كتاب است يكى نثر و ديگر نظم بنحوارجوزه از مصنفات همين عبدالرحمن صوفى است .

ديگر كتاب[ استيعاب فى العمل بالاسطرلاب] از مصنفات حكيم بزرگ ابى ريحان بيرونى 46 صاحب كتاب الاثارالباقيه 47 مى باشد.

واز جمله كتابى كه متداول بين اهل تحصيل بوده رساله بيست باب در فن اسطرلاب 48 تصنيف خواجه نصيرالدين طوسى واين رساله بفارسى است و ملاعبدالعلى بيرجندى 49 بر آن شرح خوبى دارد.

و حضرت شيخ بهاءالدين محمد عاملى رحمه الله عليه نيز دو رساله در فن اسطرلاب نوشتند. يكى : بزبان عربى موسوم به صفيحه 50 دوم : بفارسى موسوم به تحفه حاتمى 51 و معروف به هفتاد باب اسطرلاب كه بنام ميرزا حاتم بيك كه از وزراء وامراء عهد شاه عباس اول صفوى بوده تصنيف فرموده واين كتب هيچ يك بطبع نرسيده .

و چون مقصود ذكراسامى كتب ورسائلى است كه در بلادايران معروف و كتاب درس و بحث اساتيد وشاگردان آن بلاد بوده لهذا كلام را بهمين قدر و تا همينجا ختم مى كنيم . ديگر شرح حال حاضر و عصر جديد را نمى نويسم . چه آنچه عيان است كى محتاج به بيان است نعوذبالله من شرورانفسنا و نعوذ به من بوائق الدهور و سوء عواقب الامور.

مزيدا للاطلاع و تكميلا للفائده عرض مى نمايد كه در بعض بلاداسلامى چون بخارا و مرو كه بالفعل در تحت سلطه حكومت روسيه است دروس علمى و دينى آنان نزديك بطريق ايرانيان است از آنجمله كتابى كه در فن حكمت و معقول و در آن بلاد مطبوع و مقبول است كتاب حكمه العين و شرح آن است . حكمه العين 52از مصنفات نجم الدين كاتبى 53است كه از اهل قزوين و معاصر و مستفيداز حضرت خواجه نصيرالدين طوسى بوده و نام اين حكيم فاضل سابق ذكر شد. واين فاضل پس از آنكه از تصنيف [منطق العين] 54 فارغ

( 21 )

گرديده . كتاب حكمه العين را تصنيف كرده و دانشمند بزرگ معاصرش علامه قطب الدين محمود بن مسعود شيرازى 55 بر آن حواشى نگاشته و شمس الدين محمد بن مباركشاه بخارى 56 بر آن شرح نوشته و حواشى قطب شيرازى را در شرح نقل كرده و براين شرح سيدشريف جرجانى و ميرزا حبيب الله معروف به ملاميرزاجان باغنوى شيرازى 57 حاشيه نوشتند واين شرح با حواشى در قازان بطبع رسيده است .

و ديگراز كتب كه در آن بلاد و در بلاد تركيه و اسلامبول مورد شرح طوالع مى باشد. طوالع 58از فاضل كامل عبدالله بن عمر شهير بقاضى بيضاوى 59 شيرازى است كه در سال 685 وفات كرده و آن در علم كلام است و براين كتاب شروح متعدد نوشته شده وليكن متداول و مشهور شرح 60 شمس الدين ابوالثناء محمود بن عبدالرحمن اصفهانى 61است كه سابق نامش ذكر شده . واين شرح موسوم بمطالع الانظار فى شرح طوالع الانوار مى باشد. واين كتاب دراسلامبول در حواشى شرح مواقف 62 عضدى 63 و در مصر مستقلا بطبع رسيده ( است ).

واز جمله كتب كلامى كه در بلاد تركيه و كردستان ايران معمول و محل درس و مباحثه و مورد نظر و دقت علماء و فضلاء مى باشد شرح عقائد نسفى است . عقائد 64 نسفى تصنيف نجم الدين عمر بن محمد نسفى 65است كه در سال 537 وفات كرده و بر آن علامه سعدالدين مسعود بن عمر تفتازانى 66 شرح نوشته و براين شرح فضلاء واردين شروح و حواشى زياد نوشتند. واين شرح دراسلامبول بطبع رسيده .اگر چه بر عقائد نسفى شروح زيادى نوشته اند وليكن متداول همين شرح تفتازانى است . نسف شهر بزرگى است بين جيحون و سمرقند و نزديك بخارا و تفتازان از قراء و نواحى نسا وابى ورد خراسان و نزديك سرخس است .

و از جمله كتب كلامى كه در بلاد مذكوره خصوص در كردستان ايران مورد بحث و استفاده فضلاء و محصلين است شرح عقائد عضدى استز عقائد عضدى تصنيف قاضى عضدالدين عبدالرحمن بن احمد ايجى اصفهانى است كه در سال 756 وفات كرده و اين عالم بزرگ از معروفين و مبرزين عمده و فضلاء ايران است. و در همه علوم عقليه و نقليه مصنفات عاليه دارد . شرح عقائد مزبور از جلال الدين محمد بن اسعد صديقى دوانى 68است كه در سال 908 وفات كرده و نامش پيش ذكر شده و جمعى بر آن حواشى نگاشتند واين شرح با بعضى حواشى دراسلامبول بطبع رسيده و معروف و متداول است .

( 22 )

پاورقىها :

با پوزش از خوانندگان محترم افتادگيهائى در مقدمه افتادگيهائى در مقدمه مقاله پيشين بوجود آمده بود كه بگونه‌ى ذيل تكميل مى شود:

1. در صفحه 32 ستون اول شماره .تعليقه آشتيانى /04

2. در همان صفحه شماره .:2درالفوائد مقدمه آن مصباح الهدى ج 12 مقدمه . خدمات متقابل اسلام وايران .618 مهرتابان .147.

3. در صحفه 33 سخن استاد حسن زاده آملى را از كتاب[ يادنامه مفسر بزرگ علامه طباطبائى] چاپ قم .115 نقل كرديم .

4. در همان صحفه از سطر 21 بدينگونه تصحيح شود:استاد علامه طباطبائى در شرايطى كه روى آوردن به فلسفه و حكمت جرم و كفر بود و پرداختن به قرآن و تفسير نوعى[ خودكشى اجتماعى] تلقى مى شد(ر ك :به ده گفتاراستاد شهيد مطهرى .190-189 كه با تعبيراتى غم آلود و دردناك ازاينگونه كسان ياد كرده است ) پرشكوه واستوار و قد برافراشت و مشعل هدايت را بدست گرفت .

5. قسمت آخر سخن استاد شهيداست به نقل از يادنامه مفسر كبير استاد علامه طباطبائى چاپ قم .62.

1. فلسفه كه ريشه يونانى دارد در نزد پيشينيان به يك معناى عامى گفته مى شد كه شامل جميع علوم نظرى و علمى بود. آنان فلسفه را بدو قسم تقسيم مى كردند: حكمت عملى و حكمت نظرى .حكمت عملى عبارت بوداز: تهذيب اخلاق تدبير منزل سياست مدن . و حكمت نظرى عبارت بوداز فلسفه اولى : كه در آن ازامورى بحث مى شد كه ذهنا و خارجانياز به ماده ندارند. دوم :اوسط كه پيرامون امورى بحث مى كرد كه در وجود خارجى بماده احتياج دارد(رياضيات ). سوم :ادنى كه ازامورى بحث مى كند كه مادى محض هستند(طبيعيات ) رك : كشف الظنون ج 1.677- 676. فرهنگ معين ج 2.2567. فرهنگ معارف اسلامى ج 2.465. تاريخ ادبيات درايران ج 1.87- 85.اصول فلسفه و روش رئاليسم .27. حكمه العين .27 چاپ دانشگاه مشهد. دره التاج .72 به بعد.مفاتيح العلوم ترجمه خديوجم مقاله دوم

2.اقليدس مهندس بزرگ يونانى كه در حدود سال 285 قبل از ميلاد در گذشت .اطلاع گشترده اى از تاريخ حيات و چگونگى هاى آن در دست نيست رك : تاريخ الحكماء.86(ترجمه ). تاريخ علوم عقلى .104.الفهرست .325. تاريخ مختصرالدول .38.

( 23 )

3.اصول اقليدس : قفطى مولف تاريخ الحكماءمى گويد اسم رومى آن [ استقصات] است كه مسلمانان بدان نام اصول نهادند. كتابى است جليل القدر عظيم النفع كه پيش از وى يونانيان را كتابى جامع در آن فن ماننداين كتاب نبوده است .يعقوبى به تفثيل پيرامون[ اصول الهندسه] و مباحث آن سخن گفته است .(ترجمه تاريخ يعقوبى ج 1.146 به بعد)(ترجمه تاريخ الحكماء.86). دراينكه اقليدس مصنف و پديدآورنده كتاب است يا نه سخن بسياراست رك :احوال و آثار خواجه نصيرالدين .339.

حجاج بن يوسف بن مطر: وى از معاصران هارون الرشيد و ماموران واز مترجمان بنام اواحر قرن دوم واوايل قرن سوم مترجم و مفسر[ المجسطى] و[ اصول الهندسه] اقليدس بود.

حجاج بن يوسف نخست اين كتاب را براى هارون ترجمه كرد و آنرا[ الهارونى] نام نهاد و بار ديگر براى مامون به عربى درآورد و[ المامونى] ناميد. رك :الفهرست .325. ترجمه تاريخ الحكماء.87 تاريخ علوم عقلى .105 و75. انتقال علوم يونانى به اسلامى .245.

5.حنين ابن اسحاق از عيسويان حيره است . وى در ترجمه آثار يونان به عربى سهم بسزائى دارد.او در بغداد دانش پزشكى آموخت . ترجمه هاى وى را درستترين ترجمه هاى آثار سريانى و يونانى به عربى دانسته اند. الفهرست .352. ترجمه تاريخ الحكماء.234.انتقال علوم يونانى به عالم اسلامى .255. علم و تمدن دراسلام .39.تاريخ علوم عقلى .63. صوان الحكمه .280. عيون الانباء فى طبقات الاطباء. جز دوم چاپ بيروت .139.تاريخ مختصر الدول .144.4

6.ثابت ابن قره الحرانى : وى از مردم شهر حران واز صائبان آن ديار بود.برخى از محققان در ميان مترجمان آثار يونانى وى رااز همه برجسته تر دانسته اند.او همانند بسيارى ديگرازافراد خاندانش در رياضيات و نجوم تبحر داشت .ازاو آثار جاودانى در طب و فلسفه بر جاى مانده است رك :ترجمه تاريخ الحكماء.161. طبقات الاطبا والحكماء.151. تاريخ مختصرالدول .153. علم و تمدن دراسلام .41.انتقال علوم عقلى .75.عيون الانباء.295. روضات الجنات ج 2.162.

7.ابوعثمان دمشقى :ازاطباء مشهور بغداد واز مترجمان معروف و نيك روش اسلامى و صاحب نقلهاى بسياراز كتب طب و ساير علوم به عربى بوده است .الفهرست .356 تاريخ علوم عقلى .79. عيون الانباء فى طبقات الاطباء جزء دوم .225.

8. منابع شرح حال اين عالم بزرگ و دانشمند عظيم را پيشتر نگاشته ايم . رك : شماره 7.25.

9. چنانكه پيشتر ياد شد [ اصول هندسه] در دوران عباسى به تصدى چند نفراز مترجمان از يونانى به عربى نقل و ترجمه شده است .اما چون اين ترجمه ها مشكل و فهم مطالب آن به آسانى ميسر نبود جمعى به تحرير و ويرايش آنها همت گماشتند كه مهمترينشان تحرير خواجه نصيرالدين طوسى است كه كتابهاى پرارج خواجه بشمار ميرود.اين كتاب مشتمل بر15 مقاله است 13مقاله ازاقليدس و دو مقاله الحاقى ازابسقلاوس اسكندرانى . جمعى از رياضيدانان تحرير را شرح كرده اند.

خواجه نيز در شرح آن كتابى نوشته به نام[ البلاغ] . براى آگاهى از شرح ها و حاشيه هاى ديگر: تحريراقليدس رك :الذريعه .ج 2ص 141 ج 6.33.احوال و آثار خواجه نصيرالدين .342.

( 24 )

10. منابع شرح حال اين عالم بزرگ را بيشتر نگاشته ايم رك : شماره 7 مجله .18.

11. محقق بزرگ حكيم متاله فقيه بزرگوار ملامهدى نراقى از جمله نوابغ علمى كم نظير واز مفاخرحوزه هاى علوم اسلامى بشمار مى آيد. مرحوم خيابانى تبريزى وى را اينگونه ستوده است:

از فحول علماى اماميه واز متبحرين فقهاى اثنى عشريه كه فقيه و نقليه بوده و در كلمات بعضى ازاجله به خاتم المجتهدين و لسان الفقهاء والمتكلمين و ترجمان الحكماء والمتالهين و نظايراينها موصوف و در حساب و هندسه و رياضى و هيئت و علوم ادبيه خصوصا معانى و بيان يد طولانى داشته است . رك :روضات الجنات ج 7.200.الذريه ج 2.453. ريحانه الادب ج 6.164. فوائدالرضويه .669. مستدرك الوسائل ج 3.396. مكارم الاثارج 2.360. مقدمه[ اللمعه الالهيه و الكلمات الوجيزه] . مقدمه انيس الموحدين . مقدمه جامع السعادات .

12. دره التاج لغره الدباج كتابى است در چندين دانش حكمى و غيره حكمى .اين كتاب همانند دائره المعارفى در علوم عقلى است .اين كتاب به سبب اشتمال برابواب گوناگون علوم و شرح مستوفاى آنها[ انموذج العلوم] ناميده اند. كشف الظنون ج 1.738 تاريخ ادبيات درايران ج 3.240. مقدمه دره التاج .

13. منابع شرح حال اين عالم بزرگوار را بيشتر نگاشته ايم . رك : شماره 7.32.

14. شمسيه الحساب: [الرساله الشمسيه فى الاصول الحسابيه] . كتابى است مختصر شامل مقدمه و دو فن . مقدمه در تعريف حساب و موضوع آن و صور اعداد و فن اول دراصول حساب و فن دوم در فروغ آن .اين رساله را عبدالعلى بيرجندى شرح كرده است .( الذريعه ج 14.229.).

15. منابع شرح حال وى را بيشتر نگاشته ايم . رك : شماره 7 مجله .19.

16. مفاتيح الحساب مولف دراين كتاب به استنباط بسيارى از قواعد هندسى و حسابى و جبر نائل آمده است .اين كتاب شامل يك مقدمه و پنج مقاله است . غياث الدين خود خلاصه اى از آن به سال .824 ترتيب داد بنام: [تلخيص المفتاح] و آنگاه شرحى بر آن نگاشت با عنوان: [تنويرالمصباح فى شرح تلخيص المفتاح] .تاريخ ادبيات درايران ج 4.104

17. غياث الدين جمشيدبن مسعود رياضيدان محقق و منجم ماهر از عالمان بزرگ و رياضيدانان بسيار مشهوراواسط قرن نهم هجرى است . رك : ريحانه الادب ج 4.256. فهرست كتابخانه مركزى دانشگاه تهران ج 4.866. تاريخ ادبيات در ايران ج 4.103. تاريخ فلاسفه ايرانى .483.

18. خلاصه الحساب كتابى است در حساب هندسه جبر و مقابه مباحث ديگر مختصر و جامع عميق و پر مطلب .اين كتاب از آغاز نگارش و نشرش مورد تعليم و تعلم بوده است . عالمان و رياضيدانان بسيارى بر آن شرح نوشته يا حاشيه زده اند.رك :الذريعه ج 7.225 ج 6.84 ج 2.493 ج 13.227. تاريخ ادبيات درايران ج 5.350.

19. منابع شرح حال اين عالم بزرگ را بيشتر آورده ايم . رك :شماره 7.20.

20. جواد بن سعدالله كاظمينى بغدادى عالمى محقق و جامع معقول و منقول بوده است . وى از شاگردان برجسته شيخ بهائى بشمار مى رود.

( 25 )

تاليفات گرانبهائى در فقه واصول و تفسير دارد. شرح وى را بهترين شرح[ خلاصه] دانسته اند.رك :روضات الجنات ج 2.215. رياض العلماء ج 1.118.الذريعه ج 16.15 و 305.

21. فرهاد ميرزا دانشمندى ارجمند و صاحب فضل بود ويد طولائى در تاليف داشت . مرحوم مدرس در ريحانه الادب وى رااينگونه ستوده است : اديبى است فاضل مورخ كامل جامع فنون بسيار. فرهاد ميرزا شرحش را[كنزالحساب ناميده است كه از جمله شرحهاى متقن و قابل توجه خلاصه] است . ريحانه الادب ج 5.331 الماثر والاثار.263 چاپ ايرج افشار. لغتنامه دهخدا[ف] .226.

22. هيئت فارسى بارها همراه خلاصه الحساب شيخ بهائى چاپ شده است .

23. منابع شرح حال ملاعلى قوشچى را بيشتر نگاشتيم . رك :شماره 7 مجله .31. و نيز تاريخ ادبيات درايران ج 4.165.

24. مصلح الدين محمدلارى عالمى است مفسر رياضى دان منطقى و آشنا به مسائل فلكى و نجوم .وى كه جامع دانشهاى زمان خود بود آثار بسيارى به فارسى و عربى بر جاى نهاده است كه از آن جمله است شرح او به[هيئت فارسى] قوشچى به نام: [رساله فى علم الهيئه] .رك :تاريخ نظم و نثر درايران .356-355. تاريخ ادبيات درايران ج 5.305. 7

25الملخص فى الهيه] كتابى است مختصر در يك مقدمه و دو مقاله . مقدمه درباره اقسام اجسام و مقاله اولى بحثى پيرامون اجرام علوى و مقاله دوم در درارتباط با بسائط سفلى .(تاريخ ادبيات درايران ج 3.274).

26. محمودابن محمدابن عمر متوفى بسال 745 معروف به چغمينى رياضى دان و طبيب معروف قرن هشتم هجرى است . رك :ريحانه الادب ج 1.448. هديه الاحباب .119. تاريخ ادبيات درايران ج 3.274.الاعلام ج 8.59 . معجم المولفين ج 12.198.

27. موسى ابن محمود معروف به قاضى زاده رومى از رياضى دانان بزرگ قرن نهم هجرى است كه درايجاد رصد مراغه همكار غياث الدين جمشيد كاشى بوده است . شرح قاضى زاده بر[ملخص الهيه] مهمترين و بهترين شرح آن است .اين شرح را معمولا چغمينى مى نامند.رك :ريحانه الادب ج 4104. تاريخ ادبيات درايران ج 4.104. معجم المولفين ج 13.47. تاريخ نظم و نثر درايران .388.

28.الغ بيك ميرزا پسر شاهرخ درشمار دانشمندان و فاضلان بزرگ قرن نهم هجرى است .او شعر فارسى را نيكو مى سرود و به نشر دانش و فنون گوناگون علاقه اى وافر داشت الغ بيك كه خود منجم شايسته اى بود رصدخانه سمرقند را بنا نهاد و بهترين رياضى دانان زمان را در آن جمع كرد.رك :تاريخ حبيب السير ج 4.21 و 34. تاريخ ادبيات درايران ج 4.131. علم و تمدن دراسلام .79-74.

29.عبدالعلى بيرجندى رياضى دان و منجم بزرگ قرن دهم هجرى است خواندمير مى گويد:مولانا عبدالعلى بيرجندى جامع اصناف علوم محسوس و معقولست و حاوى انواع مسائل فروع واصول در علم نجوم و حكميات بى مثل و بدل است . رك :تاريخ حبيب السير ج 4.615. ريحانه الادب ج 1.448. تاريخ ادبيات در ايران ج 3.274 نظم و نثر درايران ج 1.384 و ج 2.806.

30. براى آگاهى از شرح ها و حاشيه هاى

( 26 )

[ الملخص فى الهيه] رك :كشف الظنون ج 2.1819. فهرست كتابخانه مركزى دانشگاه تهران ج 4.907. تاريخ ادبيات درايران ج 4.105.

31. تذكره نصريه : كتابى است مختصر به زبان عربى جامع مسائل علم هيئت و مشتمل بر چهار باب . محققان اين كتاب رااز مهمترين كتابهاى اين فن دانسته اند.اين كتاب هماره مورد توجه پژوهشگران و علاقه مندان مسائل هيئت بوده است .ازاين روى شرح ها و حاشيه هاى بسيارى بر آن نگاشته شده است رك :الذريعه ج 13.144. كشف الظنون ج 1.391.احوال و آثار خواجه نصيرالدين طوسى .399.

32. محمدابن احمد خفرى از عالمان بزرگ و حكمت شناسان ارجمنداسلامى است . وى در نزد محقق كركى جايگاهى رفيع داشت . محقق بهنگام مسافرت وى را جانشين خود مى ساخت و مردم را در مسائل دينى واموراجتماعى به وى ارجاع مى داد. رك : ريحانه الادب ج 2.154. معجم المولفين ج 9.282. مجالس المومنين ج 2.233. آثار عجم .344. فوائدالرضويه .391. تاريخ نظم و نشر درايران ج 1.385. روضات الجنات ج 7.194.

33.المجسطى : مجسطى را ترتيب مقدمات دانسته اند بيرجندى در شرح خود بر مجسطى گفته است : معناى مجسطى ترتيب است و اسم است از براى علم بقواعدى كه در آن بحث مى شودازاثبات اوضاع فلكى بادله تفصيليه ( احوال و آثار خواجه نصيرالدين .345). مجسطى در سيزده مقاله شامل اطلاعات وسيع راجع به نجوم و حاوى نظريه معروف بطلميوسى در باب اجرام سماوى و كيفيت ترتيب و نظم آنهاست .اين كتاب نزد منجمين اسلامى اهميت بسيار داشته و چند بار ترجمه تفسير شد. نخستين كسى كه به ترجمه و تفسير آن توجه كرد يحيى اين خالد بن برمك است . وى پس از آنكه جماعتى را براى ترجمه اين كتاب گمارد و ترجمه آنان را شايسته نيافت ازابواحسان و سلم صاحب بيت الحكمه تفسير كتاب را خواست و آندو بااستعانت از بهترين مترجمان كتاب را بعربى در آوردند. رك :الفهرست .327. ترجمه تاريخ الحكماء.136. تاريخ علوم عقلى .109.احوال و آثار خواه نصيرالدين .344. يعقوبى به تفصيل پيرامون كتاب مجسطى و مباحث و محتواى آن سخن رانده است (ترجمه تاريخ يعقوبى ج 1.161164).

بطلميوس : منجم و جغرافيائى بزرگ يونانى قرن دوم ميلادى كه قسمت اعظم زندگيش را دراسكندريه بسر برد. وى در نجوم و ابوابى از رياضيات و جغرافيا و موسيقى و برخى ديگرازاقسام علوم تاليفات مهم كه غالبا مدتها بعدازاو دنياى متمدن را تحت تاثير خود داشته است بوده است لا بطلميوس از دانشمندانى است كه در تمدن اسلامى و علماى اين قوم اثر شگرف و ژرفى داشته است . رك : تاريخ علوم عقلى .108. ترجمه تاريخ الحكماء.134. صوان الحكمه .216. طبقات الاطباء والحكماء .100

35. تحرير مجسطى : مجسطى را پيش از آنكه خواجه تحرير نمايد چند نفر از دانشمندان مختصر كرده واز بعضى زوائد آن را پيراسته اند. نخست محمدابن جابرالبتا آن را مختصر كرد و بعدازاوابوريحان بيرونى وابوعلى سينا و محمدابن احمد خوارزمى . خواجه طوسى در تحرير خويش از كتاب اصلى پيروى نموده و گاهى از نظريات بطلميوس انتقاد كرده است . تحرير مجسطى همواره مورد توجه واستفاده محققان و دانشمندان اسلامى

( 27 )

بوده است . حكماء و عالمان هيئت شناس شرح ها حاشيه هاى زيادى بر آن نگاشته اند. رك :الذريعه ج 2.276 احوال و آثار خواجه نصيرالدين .354.34.

36.اين كتاب را بهترين كتب متوسطات بين اصول اقليدس و مجلسطى دانسته اند.اين كتاب داراى 3 مقاله و 59 شكل مى باشد و خواجه طوسى به تاريخ جمادى الاولى .651 هجرى از تحرير آن فراغت يافته است . الذريعه ج 3.383. آثار واحوال خواجه نصيرالدين طوسى .354. تحريرى ديگرازاين كتاب را مرحوم ملا مهدى نراقى نگاشته است . رك :الذريعه ج 11.103. مقدمه اللمعه الالهيه .39.اين كتاب راافراد ديگرى نيز تحرير كرده اند. رك :الذريعه ج 3.383.

37.اين كتاب در عصر خلافت مامون تعريب شده و يعقوب ابن اسحق الكندى آن رااصلاح آن رااصلاح كرده . خواجه نصيرالدين طوسى به تحرير آن پرداخته است .الذريعه ج 3.382.

38.اين كتاب را بعداز نقل به عربى منصورابن على اصلاح نمود و خواجه طوسى آن را تحرير كرد.اين تحرير را مرحوم ملامهدى نراقى شرح كرده است . براى آگاهى از چگونگى تحرير خواجه و نسخ اين كتاب : الذريعه ج 3.384.احوال و آثار خواجه نصيرالدين .352.

39.اين كتاب رااسحق ابن حنين به عربى ترجمه كرده ثابت اين قره اصلاح نموده است . و نيز خواجه طوسى آن را تحرير كرده و در شوال 651 از تحرير آن فارغ شده است .اين كتاب داراى 64 شكل است . رك : الذريعه ج 3.393.احوال و آثار خواجه .357.

40.اين كتاب را ابن الهيشم در7 مقاله فراهم آورده است . رك : دائره المعارف القرن العشرين ج 10.609.

41ابوعلى الحسن بن الهيشم : بزرگترين فيزيكدان اسلامى است كه به دعوت خلفاى فاطمى به مصر رفت . و پس از آنكه مورد بى مهرى فاطميان قرار گرفت براى امرار معاش نسخه بردارى از كتابهاى رياضى را حرفه خويش قرارداد. معروف است كه ابن هيثم نزديك دويست اثر در رياضيات و فيزيك و نجوم و پزشكى و ديگر موضوعهاى علمى تاليف كرده است . رك : ريحانه الادب ج 8.280. علم و تمدن دراسلام .45. تاريخ مختصر الدول .182. دائره العارف القرن العشرين ج 10.598.

42.اين كتاب رااحساق ابن حنين به عربى ترجمه كرده و ثابت بن قره بن اصلاحش پرداخته است . و خواجه طوسى آن را ويراسته و تحرير نموده است .اين كتاب داراى 95 شكل است . رك :الذريعه ج 3.392.احوال و آثار خواجه نصيرالدين .355.

43.اين كتاب را ثابت اين قره و حنين ابن اسحاق ترجمه كرده اند و خواجه تحرير نموده است .ابن كتاب در بعضى نسخه هاى آن مشتمل بر 23 شكل و در برخى ديگر داراى 25 شكل است . رك :الذريعه ج 3.287 احوال و آثار خواجه نصيرالدين .360.

جموعه اى را كه مرحوم تنكابنى بعنوان[ رسائل متوسطات] ياد كرد چنانكه يادآورى كرديم همه را محقق طوسى تحرير و تهذيب نموده است . بگفته برخى از پژوهشگران:[ زحماتى كه محقق طوسى در تنقيح واصلاح و تحرير آثار رياضى دانان بزرگ دنياى پيش از خود كشيد علوم رياضى را براى علماى عهد وى و كسانى كه بعدازاو سرگرم مطالعه و تحقيق در ابواب اين علم بودند علمى سهل الوصول ساخت و آنانرا بى آنكه دچار موانع گوناگون و مشكلات لاينحل شوند از زلال حكمت

( 28 )

رياضى يونانى سيراب ساخت .و بعبارت ديگر خواجه همان كار را در حكمت انجام داده بود](تاريخ ادبيات درايران ج 3.270). درباره تحريرات خواجه نگاه كنيد به يادنامه خواجه نصيرالدين طوسى .165-153.

44.اسطرلاب :اسطرلاب آلتى است كه بيشتر براى كارهاى نجومى از قبيل تعيين ارتفاع خورشيد و دانستن طول و عرض بلاد و معرفت بلندى كوه ها و پهناى رودها طبق اصول و قوانينى را كه براى استعمال اين آلت مقررداشته اند علم اسطرلاب ناميده اند.اين علم از فروغ علم هيئت است . كشف الظنون ج 1.4106 آثار واحوال خواجه نصيرالدين طوسى .414. ا

عبدالرحمن ابن عمر معلم عضدالدوله ديلمى فاضلى انديشمند واز علماى بزرگ قرن چهارم است . رك : تاريخ مختصرالدول .174. تاريخ ادبيات درايران ج 1.336.

46.ابوريحان محمدابن احمد بيرونى بزرگترين عالم رياضيدان آخر قرن چهارم و نيمه اول قرن پنجم هجرى است .او به سال 362 در خوارزم از مادر بزاد و در سال .440 در غزنه زندگى را بدرود گفت . علامه سيد محسن امين گويد: بيرونى حكيم رياضى عالم به نجوم بود. و در فاسفه و طب و جغرافى و تاريخ وادب و شعر و لغت مهارت داشت ء ( اعيان الشيعه ج 45.99). صفدى مى گويد: [ابوريحان ... در دانش هاى فلسفه و رياضى يگانه روزگار خود بود و در طب و نجوم بسيار كوشيده و ماهر گشته بود]. رك : عيون الانباء. جزء سوم .29. تاريخ ادبيات درايران ج 1.337. روضات الجنات 9 ج 7.351. بغيه الوعاه ج 1.50. ريحانه الادب ج 7.14. نامه دانشوران ج 1.61. تاريخ فلاسفه ايران از آغازاسلام تا امروز.254. و نيز رجوع كنيد به كتاب :انديشمند وانسان ابوريحان بيرونى . چهار مقاله عروضى .193. و مقدمه مفصل محققانه وارجمند مرحوم جلال ادلين همائى بر كتاب: [التفهيم لاوايل صناعه التنجيم] .458.

47. الاثارالباقيه رااز نظر محتوى سودمندترين كتابهاى بيرونى دانسته اند على قلى ميرزااين كتاب را شرح كرده و آقاى اكبر داناسرشت نيز آن را ترجمه كرده است .

بيرونى دراين كتاب از ماه و روز و سال در نزداقوام مختلف بويژه ايرانيان بحث مى كند و آنچه از تعديل و تغيير در تقاويم دقيق و درست است سخن مى گويد. جزاينها دراين كتاب از موضوعات مختلف و قابل توجهى سخن به ميان آمده و بيرونى در هر قسمت اطلاعات سودمندى ارائه داده است . بيرونى اين كتاب را براى قابوس ابن وشمگير زيارى نوشته و حدود سال .390 هجرى از نگارش آن فراغت يافته است .ابوريحان به هنگام نگارش اين كتاب هنوز به سى سالگى نرسيده بود. رك : كشف الظنون ج 1.9 انديشمند وانسان ابوريحان بيرونى .49 تاريخ فلاسفه ايرانى .259 اعيان الشيعه ج 9.69 چاپ جديد.10 جلدى . .

48. بيست باب در معرفت اسطرلاب رساله كوچكى است به فارسى در معرفت اسطرلاب و راه و روش عمل به آن .

49. ملاعبدالعلى بيرجندى منابع شرح حال وى گذشت . گروهى از دانشمندان به اين كتاب شرح نوشته اند. رك :الذريعه ج 13.130.احوال و آثار خواجه نصيرالدين .416. تاريخ نظم و نثر درايران ج 2.1140.

( 29 )

50. الصفيحه الاسطرلابيه كتابى است فشرده در فن اسطرلاب .اين كتاب به پارسى برگردانده شده است . در برخى از منابع نام كتاب را [ الصفحيه]... ذكر كرده اند كه اشتباه است و درست همان است كه در متن آمده است . علامه متتبع شيخ آقا بزرگ تهرانى فرموده اند:اين كتاب را بخاطرامكان ترسيمش بر صفحه اى از صفحات اسطرلاب صفيحه ناميده است ( الذريعه ج 15.16). محققانى چند براين كتاب شرح نوشته و حاشيه زده اند. رك :الذريعه ج 13.361 ج 15.16.

51.التحفه الحاتميه :اين كتاب مختصر بيست باب خواجه نصيرالدين طوسى است كه در سال 1316 درايران به چاپ رسيده است .الذريعه ج 3.425. تاريخ فلاسفه ايرانى .510.

52.حكمه العين يا عين القواعد فى الحكمه را محققان مهمترين اثر كاتبى دانسته اند.اين كتاب از زمان تاليف وانتشارش مورد توجه دانشمندان و حكمت شناسان بوده است و تاكنون دانشمندان بزرگى از معاصران و شاگردان كاتبى و متاخران از وى اين اثر نفيس را مورد بررسى و تحقيق قرار داده و بر آن شرحها و حاشيه ها نگاشته اند. آقاى جعفر زاهدى كه حكمه العين را همراه شرح ن با مقدمه و تصحيح به چاپ رسانده است گزارش مفصلى از شرحها و حاشيه ها و كارهاى انجام شده پيرامون [حكمه العين] ارائه داده است . (حكمه العين.1119 چاپ دانشگاه مشهد).

53. كاتبى از حكيمان و عالمان بزرگ اسلامى است كه در منطق و رياضى و نجوم و رصد متبحر بوده و در رصد مراغه با خواجه طوسى همكارى داشته است . علامه حلى درباره او مى نويسد:از فاضلان عصر واز دانشمندترين آنها به منطق است . واو را تصانيف زيادى است كه من شرح كشف را پيش وى خواندم .اخلاق او نيكوست و مناظرات خوبى دارد واز دانشمندترين عالمان شافعى است و در حكمت تبحر دارد. بحارالانوار ج 104.66 چاپ بيروت .اجازه مفصل و معروف علامه به بنى زهره . منابع شرح حال كاتبى را پيشتر نگاشته ايم . رك : شماره 7 مجله حوزه

54. منطق العين يا[ عين القواعد فى المنطق] به ترتيب شمسيه و مفصل تراز آن است . كاتبى خود آن را شرح كرده است و بحرالفوائد ناميده است . مقدمه حكمه العين .20.

55. براى آگاهى از منابع شرح حال وى . رك : شماره 7 مجله .32.

56. شمس الدين محمدابن مباركشاه معروف به[ ميرك بخارى] از علماى بزرگ و حكماى نامى اواخر قرن هشتم هجرى است . وى شرحى آميخته به متن فراهم آورده است .اين شرح پيوسته مورد علاقه و توجه مدرسين و محصلين بوده و هميشه در حوزه هاى علمى از كتب درسى متداول بشمار مى آمد. رك : مقدمه حكمه العين .14. تاريخ ادبيات درايران ج 3.255.

57. ميرزاجان باغنوى از حكمت شناسان سده دهم هجرى است . رك : رزضات الجنات ج /12/3 تاريخ ادبيات درايران ج 5.305. تاريخ نظم و نثر درايران ج 1.389.

58. طوالع الانوار كتابى است مختصر و متين و عميق كه همواره مورد توه علماء بوده و محققان بر آن شرح ها و حاشيه هاى بسيارى نگاشته اند. كشف الظنون ج 2.1116.

59. عبدالله ابن عمر مشهور به قاضى بيضاوى از علماى بزرگ فقه و تفسير و منطق و تاريخ بود بيضاوى با علامه حلى و محقق طوسى معاصر بوده

( 30 )

است و در سال 685 زندگى را بدرود گفته است . رك : روضات الجنات ج 5.136. بغيه الرعاه ج 2.15. ريحانه الادب 1.306. نامه دانشوران ج 8.136. فارسنامه ناصرى ج 2.18. مجمل فصيحى ج 2.365. تاريخ گزيده .706 باهتمام عبدالحسين نوائى .

60.مطالع الانظار فى شرح طوالع الانوار شرحى است مفيد و ارجمند و متداول و مشهور و مورد تعليم و تعلم و مرجع استفاده براى محققان و پژوهشگران .

61. منابع شرح وى را پيشتر نگاشته ايم . رك : شماره 7 مجله .31.

62.المواقف فى علم الكلام : عضدى اين كتاب را براى غياث الدين وزير خدابنده نگاشته است . كتابى است ارزشمند و در مباحث كلامى جايگاهى رفيع دارد.اين كتاب بسيار مورد توجه بوده و متكلمان و محققانى چند بر آن شرح ها و حاشيه هائى نگاشته اند. رك : كشف الظنون 18911894. مرحوم مدرس تبريزى فرموده اند:المواقف ... در رشته خود بى نظير و بسيار جليل القدر و محل توجه افاضل واكابر بوده و بارها دراستانبول و مصر و دهلى و غيره با شرح سيدشريف جرجانى بطبع رسيده است . ريحانه الادب ج

63. عضدالدين عبدالرحمن ابن احمدالايچى : حكيم اصولى متكلم ژرف انديش و پژوهشگرى پرتوان بوده است آثار فراوان و نيكوئى بجاى نهاده است . عضدى بسيار متعصب و نسبت به اماميه در معاندت و دشمنى ضرب المثل بود. بالاخره فرجام كارش بدانجا كشيد كه والى كرمان در زندانش افكند و در زندان در گذشت . رك : شذرات الذهب ج 6.174. بغيه الوعاه 2.75. تاريخ گزيده .669. ريحانه الادب ج 4.144.الكنى والالقاب ج 2.472. فارسنامه ناصرى ج 2.138. روضات الجنات ج 5.49.

64. عقائدالنسفى :اين كتاب با محتواى غنى واستوار هميشه مورد توجه فضلاء و محققان بوده است عالمان بسيارى بر آن شرح ها نوشته و حاشيه ها زده اند. رك : كشف الظنون ج 2.18911149.

65. نجم الدين عمر بن محمد نسفى از بزرگان و پيشوايان حنفيه در قرن ششم هجرى . قوه حافظه اواز نوادر و در فنون شعرى نيز ماهر بود. رك : ريحانه الادب ج 6.172. تاريخ ادبيات درايران ج 2.942.

66. منابع شرح حال وى در شماره 7 مجله 18.

67.العقائدالعضديه : كتابى است مختصر و مفيد اين كتاب آخرين اثر عضدى است . عضدى 12 روز پس از نگارش اين كتاب در گذشته است .

68. منابع شرح حال جلال الدين محمد دوانى در شماره 7 مجله .31.