( 152 )

معرفى كتاب

[ القرآن والعقل]

مولف :آيت الله سيد نورالدين حسينى اراكى

با تصحيح و تعليق : موسوى كرمانى- شيخ على پناه اشتهاردى

فرهنگ عظيم و پهناوراسلام در دامن خويش مولفان محققان و پژوهشگران بزرگى تربيت كرده است برخى از آثارارزشمنداين عالمان بخاطر عدم توجه نسلها ياد در كوشه هاى كتابخانه ها خاك خورده و يا اگر به بازار عرضه شده است به جهت بدى چاپ يا سوء توضيح به دست پژوهشگران نرسيده و مورد توجه آنها قرار نگرفته است .

ازاين روى دراين نوشتار كوتاه اثرى ارجمند را در زمينه تفسير معرفى مى كنداميد كه نقطه آغازى باشد براى گامهاى بهتر دراين مقوله .

واينك سير سخن را ضمن چهار عنوان : (مشخصات كتاب مختصرى از زندگانى مولف روش تفسير و ويژه گيهاى متن ) دنبال مى كنيم .

الف : مشخصات كتاب :

نام كتاب:[ القرآن والعقل] .

تعليق و تصحيح : موسوى كرمانى و شيخ على پناه اشتهاردى .

تعداد مجلدات : سه جلد شامل1659 صفحه .

چاپ و نشر: موسسه كوشانپور.

نحوه توزيع : توسط برخى از فضلاى حوزه هاى علميه به رايگان در اختيار كسانى كه با معقول آشنائى دارند گذاشته مى شود.

( 153 )

ب : مختصرى از زندگى مولف

مرحوم آيت الله سيد نورالدين حسينى اراكى (13411278 ه.ق ) مقدمات علمى را در[ اراك] فرا گرفت و براى ادامه تحصيل راهى نجف شد. در نجف به حوزه هاى درس مرحوم آيه الله حاج ميرزا حسين تهرانى و مرحوم آيت الله حاج شيخ محمد كاظم خراسانى (م 1329 ه.ق ) راه يافت . وى با بهرورى از محضراين اساتيد بزرگوار بمقام والاى علم و عمل رسيد و در دانشهاى عقلى و نقلى اسلامى جايگاهى بس رفيع يافت .

مرحوم اراكى زمان شناسى متعهد و عالمى شجاع و مبارز بود وى همگام و همراه با ميرزا محمدتقى شيرازى (ره ) (م 1338 ه.ق ) و شيخ شريعت اصفهانى (ره ) (م 1339ه.ق .) در جنگ جهانى دوم فتواى جهاد عليه استعمار جهانى داده و خود با جمعى از مردم مسلمان اراك (كه در آن وقت ساكن اين شهر بود) رهسپار تركيه گرديده و بيش از سه سال در جبهه جنگ به جهاد مشغول بود.

در هيمن سفر (به مدت دو سال ) با شرائط بسيار دشوار و در زير بمبارانهاى هوائى استكبار جهانى (1) بدون دسترسى به هر گونه منبع تحقيقى با تكيه بر حافظه و دقت عقلى در آيات قرآن . به تفسير قرآن پرداخت .

او چنانكه خود در موارد مختلف تفسير مى فرمايد بجز[ معالم الاصول] (كه فرزندش سيد عطا تحصيل مى كرده ) چيزى دراختيار نداشت .

آيه الله العظمى اراكى (مدظله ) در مقدمه اى كه براين تفسير نوشته اند درباره مولف مى فرمايد:

[... و كان قدس سره : فقيها متتبعا اصوليا دقيقا متكلما عارفا و مرجعا و حيدا للفتوى ذارياسه شرعيه دينيه]... [...فقيهى كاوشگر اصولى ژرف نگر متكلم عارف و يگان مرجع فتوى (در بلاد خودش ) و صاحب رياست شرعى و دينى بود].

قلبى پاك داشت وانديشه اى بيدار و چونان او را شايسته بود كه با حقيقت سازى و جارى در زمان حضرت ولى عصر[ ارواحنافداه] ارتباط داشته باشدو همانگونه كه حضرت آيه الله اراكى مى نويسند:[ براساس مكاشفه اى كه بين ايشان و حضرت حجت ( عج ) بوجود آمد حضرت (با تبسم واظهار لطف ) به ايشان فرمودند:[ تو( اويس) زمان هستى]! خود مولف نيز در اشعارى كه دراول تفسير آمده به اين مطلب اشاره نموده است .

ج - روش تفسيرى او:

بيشتراز آنكه به بيان شيوه تفسيرى ايشان بپردازيم بايسته است به برخى از روشهاى تفسيرى اشاره اى كوتاه كنيم :

1- برخى مفسرين (چون روايات نظير قرآن شمرده شده واز راسخين و مخاطبين اين كلام الهى صادر گشته اند ) براى تفسير قرآن فقط به جمع آورى روايات مربوطه بسنده نموده اند مانند:البرهان نورالثقلين عياشى تفسير على ابن ابراهيم قمى والدرالمنثور.

2- برخى ديگر براساس اين كه قرآن روشنگر هر چيزى است[ تبيان كل شى ء] ازاينرو بيانگر خود نيز خواهد بودقرآن را با قرآن تفسير نموده اندكه بناى علامه فقيد طباطبائى صاحب[ الميزان] براين پايه بوده است .

3- گروه سوم با تدبر و با داشتن اطلاعات پيشين لازم به شناخت عقلى از آيات الهى پرداخته اند كه همين تفسير[ القرآن والعقل] نمونه آن است .

د: ويژگيهاى متن :

دراين تفسير آيات ازابتداء سوره بقره تا پايان سوره احزاب (باستثناى چند سوره كه از قلم مولف افتاده]2] ) مورد بحث تفسير قرار گرفته است اينك براى روشن شدن شكل كار وانگيزه ما

( 154 )

از معرفى اين تفسير مطالب را ضمن چند بخش دنبال مى كنيم :

1-اگر چه بااين شيوه (تفسير قرآن با عقل ) ديگرانى نيز به تفسير قرآن پرداخته اند لكن اين تفسير را مى توان از روشن ترين مصاديق اين روش بحساب آورد. كه همواره در تمام مباحث از براهين واستدلالهاى عقلى سودجسته و براين مبنا سير نموده است .

2- بسيارى از تفاسير مطالبشان شبيه هم بوده و مباحث ابتكارى در آنها كمتر يافت مى شود ليكن سراسراين تفسير شامل نكته هاى جالب عرفانى و فلسفى است كه تقريبا همه تازه ابتكارى اند و براى آشنايان به علوم عقلى بهره هاى فراوان دارد.

3- كارى بااين بزرگى كه تحقيق و منابع فراوانى را مى طلبد آنهم از كسى كه در ميدان جنگ زيرا آتشهاى دشمن و بدون دسترسى به هرگونه منبع تحقيقى بوده به قول آيه الله العظمى اراكى[ كارى خارق العاده] است .

4- با آنكه تكيه گاه مولف بزرگوار عقل و تدبراست كوشيده است تااز حدس و گمان و تخمين هاى نابجا دورى گزيده و بريقينهااكتفا نموده است چنانكه خود مى فرمايد:[ ولايتوهم احدان ما ذكرت من وضعى ينافى الاخبارالمانعه من التفسير بالراى لان المراد باالراى فيهاالراى الظنى لاالعقلى فلايشمل الادله العقليه] (3)

كسى توهم نكند كه آنچه از وضع خود (كه دسترسى نداشتن به منابع تحقيقى و ... بود) بيان نمودم منافات با رواياتى دارد كه منع از تفسير به راى مى كنند زيرا مراداز راى در آن روايات ظن و گمان است نه راى قطعى (يقينى ) ازاين روى دليلهاى قطعى مسلم را شامل نمى شوند.

بااينهمه در موارد گوناگون اين تفسير از خوانندگان پوزش مى طلبد واظهار تاسف مى كند كه دسترسى به كتب روايات (كه منبع اصلى تفسير قرآن به شمار مى روند) ندارد. (4)امااز آنجا كه مولف از معلومات عقلى و برهانى بهره كافى داشته است حق مطلب راادا نموده و خداوند صدها حقيقت علمى را بر قلم ايشان جارى ساخته است .

5-انگيزه مولف ازنوشتن اين تفسيردفع شبهه هاى است كه از جانب ملحدان پيرامون قرآن بوده است . لذا وى در برخى از جاهاى كتاب بدين هدف اشاره كرده است : الاانه لما ذكرلى بعض اخوانى و هوجناب الفاضل والصديق الكامل [ السيد عبدالرسول اليزدى] سلمه الله فى البلده المقدسه الكاظميه واستدعى منى ان اكتب الرد على بعضى شياطين الغرب الراد على القرآن بكونه على خلاف العقل و حيث وقعت المسافره و لم يحصل الوصول لى الى الايران و وطنى و لم اظفر على ذلك الكتاب و مثله اردت انظر فى القرآن واكتب مضمون مايستفاد من على حسب الظاهر و ذكر ما للعقل فيه دخل وانه ( اما) موافق (واما) غير مخالف ... فكتبت واقمت البرهان على عدم المخالفه و من كان له العقل و لم يكن مريضا بمرض الغضب والشهوه والشيطنه يجد تمامه على طبق الانصاف و موافقا لما عليه اساطين الحكمه.

[بعضى از دوستانم[ جناب فاضل و دوست كامل سيد عبدالرسول يزدى (سلمه الله ) ساكن شهر كاظميه از من تقاضا نمود چيزى در رد بعضى از شياطين غربى كه ادعا نموده اند:[ قرآن بر خلاق عقل است] بنويسم و اينك كه مسافرت پيش آمده و درايران نيستم كه دسترسى به آن كتاب و مانند آن را داشته باشم لذا تصميم گرفتم كه در قرآن نگريسته و مضمون آنچه را كه از ظاهر قرآن به دست مى آيد به رشته تحرير در آورم . و مسائلى را كه با عقل سرو كارى دارند مورد بررسى قرار داده موافقت يا عدم خالفت آنها را با عقل بيان نمايم ...ازاين روى نوشتم و براى موافقت آن آيات با عقل استدلال نمودم و هر كسى را كه انديشه اى باشد و به مرض دشمنى و هوى و شيطنت آلوده نگشته باشد مى يابد كه تمام آيات مطابق انصاف بوده و براستوانه هاى حكمت استوار

( 155 )

است : (5)ازاين روى براى دفع ايرادهائى كه گاه گاه درباب مسائل قرآن حتى امروزه پيش مى آيدسودمند خواهد بود.

اين عالم بزرگ در حالى كه به دستى اسحله با حضور نظامى دشمن به ستيز برخاسته با دستى ديگر قلم بر گفته و با هجوم فكرى والقائات شيطانى و تبليغات مسموم او مبارزه مى كنداو نشان مى دهد كه عالم اسلامى عقل را با شمشير قلم را بااسلحه علم را با قدرت و حكمت را با شجاعت همراه دارد و به عبارت بهتراينها را در خدمت علم و عقل قرارداده كه اگر چنين شد مكمل همديگر خواهند گشت واينك اين تفسير و شرائط تاليفش بهترين گواه اين مدعاست .

مرحوم علامه طباطبائى كه دشوارى تصحيح مقدارى ازاين تفسير را تحمل نموده اند درارزشمندى آن چنين نگارش فرموده اند:[ ... لم نعثر على مثله فى تفاسيرالعامه والخاصه وانه لمفيد لدفع الايرادات المتوهمه فى عصرنا هذا فشكرالله سعيد]:

[در ميان تفسيرهاى مسلمانها بر چنين تفسيرى دست نيافتم كه حقا براى دفع ايرادهاى خيالى زمان ما سودمنداست] .

قابل تذكراست كه آيه الله اراكى سالها قبل (در دوران جوانى ) رساله اى دراثبات معاد جسمانى و ولايت اميرالمومنين اميرالمومنين ( ع ) و فرزندان معصوم آن حضرت نوشته اندكه همراه جلد اول اين تفسير بچاپ رسده است .

اميد كه[ انشاءالله] اين تفسير كه يكى از منابع قابل توجه در فن خود به شمار مى آيدبيش از پيش مورد توجه پژوهشگران و طلاب قرار بگيرد.

و موسسه محترم كوشانپور ترتيبى دهد كه اين اثر گرانقدر بصورت آزاد چاپ شده تا آسانتر در دسترس علاقه مندان قرار بگيرد چنانكه اين كار نسبت به كتاب ارزشمند[ ايضاح الفوائد]انجام گرفت .

واگر چه تصحيح گران زحمت فراوانى را در تصحيح و آماده نمودن اين اثر براى چاپ متحمل شده اند ليكن بهتراست كارهاى ديگرى (كه ذيلا به بعضى از آنهااشاره مى رود) روى اين تفسيرانجام گيرد:

1-استخراج احاديثى كه مولف بااعتماد به حافظه خود بدانهااشاره نموده است .

2- توضيح و تبيين موارد مبهم هر موضوع و معرفى منابع كمكى براى بهتر روشن شدن مبانى عقلى مولف .

3- تحقيق و معرفى نوشتارهايى كه مولف بر رد آنها در نوشتن اين تفسير توجه داشته است .

4- فهرستهاى فنى و مناسب كه استفاده ازاين تفسير را آسانتر گرداند.

5- و ...

[والسلام]

( 156 )

دانشمند و عارف عصر ما

1-چنانكه خود مولف در پايان تفسير سوره (حجر) چنين مى نويسد :

وقد فرغت من كتابه سوره حجر... و هجمت طيارت الاعداء فى الليلتها (يوم الاربعاء) على محلنا مرتين و طرد و بالمدافع الكبار و كنا واقعين بين الناريات و يقيناالان بحمدالله .

2-از آنجهت كه مولف در خارج ايران و در ميدان جنگ به سر مى برده است با كمال تاسف تفسير سوره [ انفعال] و تفسير سوره[ نساء] ناپديد گشته است . مصححين تفسير سوره انفال رااز[ مجمع البيان] و آيه اول نساء رااز[ تفسير صافى] آورده اند. و تفسير سوره هاى : نخل حج فرقان (باستثناى آيه اول ) شعراء نمل قصص عنكبوت روم لقمان سجده بدست نيامده است . بنابراين دراين سه جلد سوره هاى : بقره آل عمران نساء مائده انعام اعراف برائت يونس هود يوسف رعد ابراهيم حجر اسراء كهف مريم طه انبياء مومن نور واحزاب تفسير شده اند.

3- جلداول همين تفسير صفحه 6.

4- نمونه هاى اين غذرخواهى واظهار تاسف مولف را مصححين در ابتداى هر جلد ذكر نموده اند.

5-ابتداء شروع در تفسير سوره يوسف ج 2.360. نظيراين علت را ذيل آيه(102) از سوره بقره نيز متذكر مى شود.

گزينه مقالات و آثار پيرامون استاد علامه شهيد مرتضى مطهرى

كتاب با كميتى نزديك به نهصد صفحه رسالت گردآورى آثار اعم از مقالات اسنادو تصاوير سروده ها و مصاحبه هاى انجام شده با شخصيت هاى معاصر را پيرامون يكى از بزرگترين متفكران زمانه بر دوش مى كشد.

و آنچنانكه گرد آورنده مجموعه در پيشگفتارى كوتاه يادآور شده است زندگى وافكار شهيد مظهرى را در پيوند باابعاد علمى معنوى سياسى اجتماعى مورد تجزيه و تحليل قرار داده است . و يا موضوع بندى مقالات و آثار گرد آمده از مطبوعات وافزودن فصلهاى نوينى كه تهيه كننده درانجام آن كوشيده است جامعيتى در خور به اين مجموعه دو جلدى بخشيده است .

اميد مى رود با تلاش مركزانتشارات دفتر تبليغات اسلامى كتاب مذكور در سالگرد شهادت اسناد در دسترسى عموم علاقمندان قرار گيرد.