( 66 )

دستورالعمل ها (9)

نامه اى از حكيم متاله فقيه متبحر

محمد بن آقا ملامحمد رفيع گيلانىمعروف به[ بيدآبادى]

حكيم متاله عارف واصل فقيه بيدار دل مرحوم آقا محمدابن آقاملا محمد رفيع گيلانى مشهور به بيدآبادى ازاعاظم حكماء و بزرگان عرفاء حوزه هاى علميه در قرون اخيراست .

آفاق زندگى اين بزرگ مرد فراتراز آن است كه دراين سطور بگنجد و گسترده فضائل او در قلمرو و قلم بيايد. تنها به گوشه اى از آثار وجودى اواشارتى كرده تا خوانندگان به اهميت و والايى اين دستورالعمل بيشتر آگاه گردند.

پدراو ملا محمد رفيع گيلانى كه از فضلاى گيلان و برخورداراز ورع و اجتهاد بوده است از گيلان به اصفهان هجرت و در آنجا وفات كرده است .

( 67 )

(آقا محمد) در دامن چنين پدر و در بستر علمى - تربيتى حوزه اصفهان آن زمان كه رونقى بسزا داشت به تحصيل علم و كمالات پرداخت .او با ذهن وقاد و روح حق جويش در درس بزرگان فقهاء حكماء و عرفاء آن زمان حضور بهم رسانيده و حقايق حكمى و علمى را بخوبى فرا گرفت .

او علم را با عمل بگونه اى آميخت كه در زهد و ورع و تقوى سرآمد زمان خود و حتى صاحب كرامات گرديد. در تواضع و زهداو داستانها نوشته اند. با آنكه در زمان خودازاعلام و مورد توجه خاص و عام بود بگونه اى كه مقامات حكومتى آن زمان در تلاش براى تقرب به او بودند زندگى ساده و بى پيرايه و سختى راانتخاب كرده بود. همين زهد و سخت زيستى و روى گردانى از متاع دنيوى وجوداو را شايسته پذيرش فيوضات ربانى گردانيد. در دورانى كه زندگى بر مردم سخت شده بود و مردم اصفهان از نظر معيشت در تنگنا قرار گرفته بودند به مدت شش ماه براى همدردى با مردم خوراك خود و خانواده اش هويج خام يا پخته قرار داده بود و با شادمانى و حرص به خوردن آنها مى پرداخت . ساده زيستى و تواضع او بگونه اى بود كه با وجود آن همه مقام و موقعيت از سوار شدن برالاغ رعيتى و رفتن بيرون با آن ابائى نداشت.

پرتوى از آفاق وجودى او:

در دوران زندگى پر بركتش افزون بر تربيت شاگردانى بلند مقام (كه نام آنها خواهد آمد) دو كار مهم و بى نظيرانجام داد.

الف :احياء حكمت متعاليه يا فلسفه صدرايى .

فلسفه صدرالمتالهين در آن دوران مورد توجه نبود.او شاگردانش را متوجه اين گنجينه گرانبها نموده و بااين سرچشمه سرشاراز علوم و معارف عرشى آشنا كرد. زمانى نگذشت كه كتب ملاصدرا بوسيله[ ملا على نورى] دست پرورده

( 68 )

[ آقا محمد] جزء متون عالى درسى در حوزه اصفهان و حوزه هاى ديگر گرديد.

استاد مطهرى در كتاب خدمات متقابل اسلام وايران دراين باره چنين مى گويد:

[ انديشه هاى[ صدرا] تدريجا شناخته شد و روآمد ظاهرا آن دهانه فرهنگ كه اين آب جارى زيرزمينى از آنجا كاملا ظاهر شد و بر همه پديدار گشت مرحوم آقا محمد بيدآبادى است] .

درباره چگونگى احياءاين فلسفه و نقش آن در حوزه هاى علميه سخنان دلپذيرى است كه مقام ديگرى مى طلبد.

ب : پى ريزى عرفان شيعى يا شرعى :

برخى از مورخين تاريخ حكمت[ آقا محمد] را بنيانگذار روش عرفانى نوى مى دانند كه از ويژگى هاى خاصى برخوردار بوده است .اين شويه عرفانى بوسيله مرحوم سيدمهدى بحرالعلوم و مرحوم كربلايى و ملاحسينقلى همدانى نشر و تكامل يافت .

استاد آشتيانى دراين باره چنينمى گويد:

[آقامحمداز نوادر دوران اخير و در علم و سلوك داراى مقامى رفيع و كم نظيراست و در تحرير مسائل عرفانى داراى قلمى رسا و روان و شيوا و در فارسى نويسى چنان مسلطاست كه درانسان اعجاب بوجود مى آورد. سلسله عرفاء متشرعه ساكنان اعتاب مقدسه مثل آقا ميرزا على آقاى قاضى و سيداحمد تهرانى كربلائى مشهور به واحدالعين و ملاحسينقلى همدانى و سيدمهدى بحرالعلوم و آقا سيد مرتضى كشميرى و آخوند ملافتحعلى سلطان آبادى عراقى و غيراينهاازاكابر عرفاء به[ آقا محمد] منتهى مى شود و[ آقا محمد] شعله تابناكى بود كه مستعدان را به سلوك راه معرفت و توحيد هدايت نمود و شرح فصوص و مصباح الانس و تمهيدالقواعد و ديگر آثار در عرفان نظرى را دراصفهان تدريس مى نمود. و حقير گمان بلكه يقين دارد كه

( 69 )

ميرزا عبدالجواد شيرازى عارف مشهوراز شاگردان[ آقا محمد]است . ما مدتهااين فكر بوديم كه آيا سلسله مدرسان عرفان در عصراخير بعداز ميرزا عبدالجواد به چه شخصى منتهى مى شود؟ بعداز مراجعه به آثار مختصرى كه فعلااز[ آقا محمد] در دست داريم (و شواهدى ديگر) فهميديم كه آن حضرت در عرفان سرآمد متاخران است] .

درباره ويژگيهاى شيوه عرفانى او مطالبى ظريف و سودمنداست كه مقام ديگر مى طلبد تنها دراينجا به يك مطلب اشاره مى كنيم .

وصف شيوه عرفانى او را به شرعيت نه بدين معنااست كه[ عرفان] پيش ازاو خلاف شريعت بود كه آن عرفان نيز خاستگاهش قرآن و گفتار نبوى بوده است بلكه در شيوه عرفانى[ آقا محمد] ظواهر مكتب و عمل به آن معبر شهود حقايق و رسيده به لقاءاست و ساختار و ساختمان اين شيوه را سنت پيامبراهل البيت و قرآنى كه زبان آن آل رسول اند تشكيل مى دهد.

[آقا محمد] در فقه نيز از مقام شامخى برخوردار و داراى حوزه درسى مهمى بوده است . نماز جمعه را واجب عينى مى دانست و براى اقامه آن - چون دراصفهان نماز جمعه برگزارمى شده است و بايد بين دو نماز جمعه حداقل يك فرسنگ فاصله باشد - به قريه رنان از بلوك ماربين اصفهان رفته و در آنجا نماز جمعه بجا مى آورده است .

دست پروردگان او

نفس مسيحائى[ آقا محمد] وجودهاى مستعد را به حوزه درسى خود جذب و معادن وجودى آنان را كشف و جهت داده و آنان را بر زندان تن مسلط كرد.او هم انديشه هاى ژرف نگر تشنه را علوم و معارف دقيقه سيراب و هم دل هاى سوخته را با دميدن كيمياى عشق كامياب مى ساخت .ازاينرو شاگردانى در حوزه

( 70 )

درسى و پرورشى او تربيت شدند كه هر كدام از ستارگان درخشان تاريخ حوزه هاى علميه اند. برخى ازاسامى آنها را در اينجا مى آوريم .

1- حكيم بزرگ[ ملا على نورى] (م 1264).

2- ملا محراب گيلانى حكيم و عارف مشهور (م 1217).

3- حاج محمدابراهيم كلباسى فقه واخلاقى بلند مرتبه .

4- ميرزاابوالقاسم مدرس خاتون آبادى (م 1202).

5- سيداسماعيل ابن سيد مرتضى ابن سيد نورالدين على جزايرى .

6- آقا ميرسيدعلى ابن مير محمد باقر ميرحمد صادقى .

7- ميرزا محمد مهدى شهيدى .

8- آقا سيدصدرالدين محمد دزفولى كه گويند جانشين آقا محمد بوده است .

9- ملا عبدالكريم اشراق قاينى .

10- سيدحسين قزوينى صاحب معارج الاحكام و فقيه بزرگ حوزه هاى تشيع از دستورالعملهاى باقى مانده بر مى آيد كه ايشان نيز راهنمائى هاى اخلاقى و دستورالعملهاى عرفانى از[ آقا محمد] مى گرفته است .

11- ميرزاى قمى صاحب قوانين الاصول دستورالعملى از[ آقامحمد] خطاب به ايشان باقى مانده است .

12- ملا نظرعلى گيلانى .

13- بعضى ملامحمد مهدى نراقى را نيزاز شاگردان[ آقا محمد] شمرده اند.

آثار و تاليفات او

شيوه او نوشتن كتاب نبوده است او به تاليف كتب انفس مى پرداخت معارف و حقايق را در صفحه خرد ولوح دل خود گرايان و عاشقان با قلم قدسى روح ربانى خود مى نگاشت .

ازاينرو آثار قلمى و كتابهاى كاغذى اندكى ازاو باقى مانده است همين

( 71 )

آثار قلمى باقى مانده نيز بيشتر دستورالعملهائى مى باشند كه براى راهيان سلوك نوشته است . آثارى را كه مااز آنها آگاه شديم بقرار ذيل است .

1- رساله مبدء و معاد:

اين رساله در برخى فهرست ها بنام رساله توحيديه ضبط شده است و در جلد چهارم منتخباتى از آقار حماى الهى ايران بچاپ رسيده است .

2- تفسيرى درباره قرآن :

كه با قلمى بسيار زيبا بزبان عربى نگاشته شده است .

(كتابخانه مركزى دانشگاه تهران - نسخه شماره 1854. فهرست دانشگاه 448:8 گويا درس تفسيراو در مدرسه حكيم اصفهان بوده است ).

3- رساله[ حس و دل]

مجلس نسخه هاى خطى :5 1779 در پنجاه و سه برگ .

4- رساله اى در سير و سلوك :

در پاسخ ميرزاى قمى صاحب قوانين به عربى . فهرست ادبيات دانشكده ادبيات (165:1).

5- رساله اى در سير و سلوك فارسى :

نامه اى است كه در پاسخ سيدحسين قزوينى از بزرگان فقهاء هم عصر خويش (صاحب معارج الاحكام ) نوشته شده است .

( 72 )

6. رساله اى در طريق تخليه و تحليه و آداب سلوك

حواشى و تعليقاتى براسفار و برخى كتب حكمى و عرفانى داشته اند كه در دسترس بعضى شاگردان او بوده است . و به آن حواشى در آثارشان استناد كرده اند. بعنوان نمونه ملا عبدالله زنوزى در لمعات الهيه .425 مطلبى را در تفسير معناى حيات از حواشى اسفار[ آقا محمد] به نقل از شاگرد برجسته او[ ملاعلى نورى] آورده است .

براى آشنائى بيشتر با زندگى اين بزرگمرد (به كتاب هاى : روضات الجنات ج 7.624 منتخاباتى از آثار حكماءالهى ايران ج 4 تاريخ حكماء و عرفا.151اعيان الشيعه ج 45.321 تذكره القبور طرائق الحدائق ج 3.483 مكارم الاثار ج 1 خدمات متقابل اسلام وايران .594. مراجعه شود.

بسم الله الرحمن الرحيم

يا اخى و حبيبى ان كنت عبدالله فارفع همتك و وكل اليه امر مايهمك

اى برادر و دوست من اگر بنده خدايى همت بلنددار و كارهائى كه نزد تو مهم است واز سلوك بازت داشته و تو را مشغول كرده است به او واگذار تا توانى همت خود را عالى نما[ لان المرء يطيژ بهمته كمايطيرالطير بجناحيه] . 1

(زيرا آدمى با همت خود پرواز مى كند واوج مى گيرد چنانچه پرنده با دو بالش ).

( 73 )

يعنى به تاملات صحيحه 3 و كثرت ذكر مرگ خانه دل رااز فكر غير خالى كن .

يك دل دارى بس است يك دوست تو را.

[ اليس الله بكاف عبده 4 وما جعل الله الرجل من قلبين فى جوفه] .

(شگفتا: آيا خداوند بنده اش را بس نيست . خداوند در درون مرد دو قلب قرار نداده است ).

و ما عبدتك طمعا فى جنتك و لا خوفا من نارك بل وجدتك اهلا لذلك فعبدتك 7 به طمع بهشت يا ترس از آتش عبادت تو نمى كنم چون شايسته سپاسى سپاست مى گزارم .

و تحصيل اين كار به هوس نمى شود بلكه تا نگذرى از هوس نمى شود. 8

ابى الله يجرى الامورالا باسبابها والاسباب لابد من اتصالها بمسبباتها ان الامورالعظام لاتنال بالمنى ولاتدرك بالهوى استعينوا فى كل صنعه باربابها و

( 74 )

اتوالبيوت من ابوابها فان التمنى بضاعه الهلكى . 9

خداوندامتناع داردازاينكه كارهااز غير مسير واسباب آنها جريان يابد. ناگزير اسباب به سرچشمه اصلى آنها (مسببات ) گره خورده است اهداف بزرگ با آرزوى بدون عمل بدست نيايد و با هوى و هوس تحصيل نشود. در هر فنى ازاهل آن كمك بگيريد. و هر كارى رااز راه آن وارد شويد.

چون مستعد نظر نيستى وصال مجو كه جام جم نكند سود وقت بى بصرى بايداول از مرشد كل و هادى سبل هدايت جسته دست تولا به دامن متابعت ائمه هدى عليهم السلام زده پشت پا بر علائق دنيا زنى و تحصيل عشق [مولا] نمائى[ قل الله ثم ذرهم] .

پس هموم خود را واحد ساخته به قدم جد و جهد تمام پاى در جاده شريعت گذارد و تحصيل ملكه تقوى نمايد يعنى پيرامون حرام و مشتبه و مباح قولا و فعلا و حالا و خيالا واعتقادا به قدر مقدور نگردد تا طهارت صورى و معنوى حاصل شود كه شرط عبادت است واثرى از عبادت مترتب شود و محض صورت نباشد[ . انما يتقبل الله من المتقين] 10

[ولن تقبل نفقاتكم ان كنتم فاسقين] . 11

( 75 )

[ هرگزاتفاق هاى تان پذيرفته نشود مادامى كه فاسق باشيد].

[و ما منعه عن قبول صدقاتهم الا كونهم فاسقين] .

تنها مانع پذيرش صدقات آنها فسق آنها بوده است .

[لن يقبل عمل رجل جلباب من حرام] .

(كارى كه پوسته اى از حرام داشته باشد هرگز پذيرفته نگردد).

[من اكل حرام لن يقبل الله منه صرفا ولا عدلا] 12

(آنكه حرام خورد خداوند هرگز بخشش و فدائى او را نپذيرد).

[ترك لقمه حرام احب الى الله من الغى ركعه تطوعا] 13 .

(گريزاز يك لقمه حرام نزد خدااز دو هزار ركعت نماز نافله دوست داشتنى تراست ).

[رد دانق من حرام يعدل سبعين حجه مبروره] . 14

(چشم پوشى از يك پول (يكدرهم ) برابر با هفتاد حج مقبول است ).

و به تدريح حوصله فهم وسيع شود[ و من يتق الله يجعل له فرقانا]15.

[واتقواالله و يعلمكم الله] 16 (آنكه خدامدار شود خداوند[ قوه تشخيص حق از باطل] به او عنايت كند. خدامدار شويد تا خداوند دانايتان گرداند).

دراين وقت دقيقه اى از وظايف طاعات مقرره و مندوبه را فرو گذار ننمايد تا به مرور روح قدسى قوت گيرد.

نحن نويد روح القدس بالعمل الصالح والايمان بعضه من بعض .

(ما روح قدسى را با[ عمل صالح] تاييد واستوار گردانيم .اجزاء ايمان بهم پيوسته و مترتب اند).

شرح صدرى بهم رسانده و پيوسته نور عبادات بدنى و نور ملكات

( 76 )

نفسى تقويت يكديگر نموده[ نور على نور] شود[ الطاعه تجرالطاعه] (فرمانبرى واطاعت بدنبال خوداطاعت و فرمانبرى آورد) و احوال سابقه دراندك زمانى به مرتبه مقام رسد و ملكات حسنه و اخلاق جميله حاصل شود و عقايد حقه رسوخى كامل بهم رساند و ينابيع حكمت از چشمه دل به زبان جارى گردد. و به كلى رواز غير حق بگرداند.

دراين هنگام هرگاه از زمره سابقين باشد جذبه[ عنايت] او را استقبال نموده خودى او را گرفته در عوض[ مالاعين رات ولااذن سمعت ولا خطر على قلب بشر] (آنرا كه هيچ چشمى نديد و هيچ گوشى نشنيده و بر قلب آدمى خطور نكرده است ) كرامت فرمايد و حقيقت[ انك لاتهدى من احببت] 17

(تو آنرا كه بخواهى هدايت نمى كنى[ ( وان الهدى هدى الله] 18 ( هدايت از آن خدااست ) را بعينه مشاهده نمايد.اذاارادالله بعبد خيرا فتح عين قلبه . 19

( هنگاميكه خداوند خوبى بنده اى را بخواهد چشم قلب او را مى گشايد).

را مشاهده نمود و سالك مجذوب شود.

[ الهى ترددى فى الاثار يوجب بعدالمزارفا جذبنى بجذبه توصلنى الى قربك واسلكنى فى مسالك اهل الجذب و خذ لنفسك من نفسى مايصلحها] (معبودا مشغوليت من به آثار و مخلوقات تو ديدار را دور مى كند. پس مرا با[ جذبه اى] كه به[ قربت] رساند واله خود كن و در مسير[ اهل جذب] مرا قرار ده .از وجود بنده ات آنچه او را به اصلاح رساند برگير).

( 77 )

[جذبه من جذبات الرب توازى عمل الثقلين] .

(كشش عشق زائى از كشش هاى پروردگار هم ترازو بااعمال جن وانس است ).

زسوداى كريمان هيچ كس نقصان نمى بيند.

* * *

تا هبوب نسايم رحمت او را به كدام يك از جزاير خالدات بحرين جمال و جمال كه در خوراستعداد ولايق حسن سعى او بود رساند. [ ان لله فى ايام دهركم نفحات الا فتعرضوا لها] مراتب فرموده منازل سيرالى الله و مجاهده فى سبيل الله است .

ياايهاالانسان انك كادح الى ربك كدحا فملاقيه] 20

( اى انسان تو با سخت كوشى بسوى پروردگارت مى روى واو را بااين رنجها ملاقات مى كنى ).

بعدازاين[ ان الذين جاهداوا فينا لنهدينهم سبلنا] 21 .

(آنان كه در حركت بسوى ما تلاش كنند قطعا راه ها را به آنها بنمايانيم ) كه معبر سير فى الله است خواهد بود و ذكرش ضرور نيست بلكه مضراست .

( 78 )

[ الان الايمان منازل و مراتب لو حملت على صاحب الاثنين ثلثه يتقطع كما تتقطع البيضه على الضوء] 22 ( ايمان را درجاتى است . آنكه در رتبه دوم است اگر وظايف رتبه بالاتر براو بار شود منفجر گردد چنانچه تخم مرغ در نور و حرارت شديد منفجر شود).

رحم الله امرء عرف قدره و لم يتعد طوره.23

(خدا رحمت كند آنكه[ جاى] خويش بشناسد و پااز گليم خود بيرون نگذارد).

[فخذ مااتيتك و كن من الشاكرين] 24 (آنچه را خداوند به تو عنايت مى كند بگير و سپاسگزاراين داده ها باش ).

و لئن شكرتم لازيد نكم . ( اگر سپاس گذاريد بيفزاييم ).

* * *

رحم الله امرء سمع قولى و عمل فاهتدى

(خدا رحمت كند مردى را كه گفتار حقى بشوند و بدان عمل كند پس هدايت شود).

به يقين بدان به نحو مذكور هر كه شروع در سلوك نمايد در هر مرحله اى كه اجل موعود رسد در زمره[ و من يخرج من بيته مهاجرا الى الله و رسوله ثم يدر كه الموت فقد وقع اجره على الله] . 25

( 79 )

(آنكه از خانه براى خدا و رسول هجرت كند و در بين راه او را مرگ رسد پاداش او بر خدااست ) محشور شود.

[والله يقول الحق وهو يهدى السبيل] . 26

(خدا حق گويد و به راه فطرت رساند).

آنچه حاضر بود به قلم آمد تا كه را به كار آيد.

والسلام على من اتبع الهدى

پاورقى ها

( 80 )

همت بلند انسان رااوج داده و بالا مى برد[ .ما رفع امرء كهمته]

( 81 )

10. مائده .27.