( 143 )

راهبردهاى اصلاح در حكومت علوى

عباس مخلصى

بازنگرى و ارزيابى ديدگاهها و نگره هاى پيشين و درنگ ورزيدن درباره آنچه كه شكل گرفته و بر اساس ذهنيتها خلق و آفريده شده است ويژه انسانها و شاخصه جامعه انسانى است. انسانهاى خردمند و جامعه هاى پويا و زنده همواره در انتظار فرصت و مجال هستند تا كاركردهاى خود را و چگونگى رفتارها و ايستارهاى حاكم بر جامعه را بازنگرند و در باره آنها به انديشه ورزى و درنگ نشينند نقد كنند انديشه بورزند و به اصلاح و بازسازى دست بزنند.

( 144 )

مسؤولانه به جامعه حكومت قدرت و فرهنگ است; نهادهايى كه حيات و پويايى و خيزش اجتماعى را براى آدميان فراهم مى آورد و پيشرفت و تمدن سازى را در خود نهفته دارد.

( 145 )

كژ راهه روى همواره جامعه و نظام را تهديد مى كند و از ديگر سوى حكومت داراى چهره اى سيّال و رشديابنده است به تلاش پى در پى نياز دارد.روشهاى اداره نيز پايان ناپذيرند و پيوسته تجديد مى شوند. اگر اصلاح نو به نو انجام نگيرد و شيوه هاى دستيابى به ايده هاى اجتماعى به سازوارى خواسته ها و نيازهاى زمان باز شناسى و اصلاح نشوند ناكارآمدى در سيستمهاى مديريت رخ مى نمايد و كم كم ركود و ايستايى و واماندگى بر جامعه و نظام سايه مى افكند و آن را به شدت شكننده و آسيب پذير مى كند.

( 146 )

و مديريت اين دوره در امور خرد و كلان رهيافتى اصلاحى داشته است براى ما كه هم اينك در مسير تجربه حكومت اسلامى همواره براى اصلاح و ناهنجارزدايى حاكميت مديريت و اقتدار نيازمند مدل و الگويى سازگار با دين هستيم مى تواند منبع خوبى براى استنباط و فهم و كشف اصول ارزشها و راهكارهاى اصلاح و اصلاح خواهى در فضاى اسلامى باشد.

شاخصه اصلاح گرى در حكومت علوى

شكل گيرى حكومت امام على(ع) در پى نابسامانيهايى بود كه در حاكميت خلفاى پيشين بويژه در دوره خلافت سوّمى آشكار شد. اصرار و پافشارى به پاخاستگان براى سپردن نظام سياسى به على(ع) آن حضرت را بر آن داشت تا حكومت و رهبرى سياسى جامعه را بپذيرد. از سخنان على(ع) هنگام بيعتِ مردمان اراده جدى آن حضرت براى اصلاحى همه جانبه دانسته مى شود. كاركردهاى حكومتى نيز همين ويژگى را نشان مى دهد.

( 147 )

سوارى را مانست كه بر بارگير توسن نشيند اگر مهارش بكشد بينى آن آسيب بيند و اگر رها كند سرنگون افتد و بميرد به خدا كه مردم چونان گرفتار شدند كه كسى بر اسب سركش نشيند و آن چارپا به پهناى راه رود و راه راست را نبيند من آن مدت دراز را با شكيبايى به سر بردم رنج ديدم و خون دل خوردم.چون زندگى او به سر آمد گروهى را نامزد كرد و مرا در جمله آنان در آورد. خدا را چه شورايى! من از نخستين چه كم داشتم كه مرا در پايه او نپنداشتند و در صف اينان داشتند. ناچار با آنان انباز و با گفت وگوشان دمساز گشتم.اما يكى از كينه راهى گزيد و ديگرى داماد خود را بهتر ديد و اين دوخت و آن بريد تا سومين به مقصود رسيد. و همچون چارپا بتاخت و خود را در كشتزار مسلمانان انداخت و پياپى دو پهلو را آكنده كرد و تهى ساخت.خويشاوندانش با او ايستادند و بيت المال را خوردند و بر باد دادند.)2

( 148 )

خدا پيامبر شما را برانگيخت. به خدايى كه او را به راستى مبعوث فرمود به هم در خواهيد آميخت و چون دانه كه در غربال ريزند يا ديگ افزار كه در ديگ ريزند روى هم خواهيد ريخت تا آن كه در زير است زبر شود و آن كه بر زبَر است به زير در شود و آنان كه واپس مانده اند پيش برانند و آنان كه پيش افتاده اند واپس مانند.)4

( 149 )

آبادانى و عزّتى بود كه در سايه حكومت اسلامى و پياده شدن دستورها و ايده هاى اجتماعى دين به دست مى آمد و جامعه را سالم و صالح مى ساخت.

گزاره هاى اساسى در معرفت شناسى اصلاح

راستى و درستى اصلاح گرى و ناهنجارزدايى و بِه سامانى در جامعه اسلامى به اين بستگى دارد كه دريافت اصلاح گر از امور بنيادين و شكل دهنده گوناگون اصلاحها چه چيزى باشد; با چه انگيزه و هدفى در عرصه اصلاح حضور يابد براى پيشبرد حركت اصلاحى چه روش يا روشهايى به كار گيرد با دشواريها چگونه برخورد كند و خلاصه آن كه استراتژى كلى خود را چگونه و از كجا الهام بگيرد. پيش فرضها و انگاره هاى معرفت شناسانه كه در ذهن و باور اصلاح گر هست بويژه ديدگاه معرفتى او از انسان و جامعه و حكومت و نسبت هر كدام از آنها با دين در جهت گيرى و سازمان يافتگى رفتارهاى اصلاحى تعيين كننده است. در اين جا پيش از آن كه گزاره هاى ياد شده را در حركت اصلاحى امام على(ع) بررسى كنيم اين نكته را يادآور مى شويم مبانى معرفت شناختى اصلاح به طور دقيق مبانى معرفت شناسانه و دين شناسانه اى است كه نظريه حكومت اسلامى بر پايه آنها استوار شده و در عمل حاكميت سياسى را در

( 150 )

ايران اسلامى شكل داده است. به طور كلى اين نوشتار در چهار محور ارائه مى شود كه به ترتيب عبارت است از:

1 . انگيزه شناسى اصلاح

هويّت عمل به هويّت انگيزه آن بستگى دارد. از اين روى دگرگونى انگيزه سبب دگرگونى عمل مى شود. از نگاه على(ع) حركتهاى اجتماعى در صورتى در خور ارج و ارزش است كه براستى با انگيزه سالم و صالح و انسانى باشد.5 توجه به انگيزه اصلاح اين دريافت را به همراه دارد كه بايد در نخستين گام انگيزه را از زمينه هاى آسيب شناختى كه بر اراده اثر مى گذارند; يعنى ميلها و بى ميليها جدا نگاه داشت. لغزش اصلاح گر در انگيزه به طور طبيعى كژ راهه روى در حركت اصلاح را به دنبال مى آورد و سلامت انگيزه بنياد درست و استوارى را پى مى نهد كه اصلاح را از لغزشها به دور مى دارد: از همين روى على(ع) دگرگونيهاى اجتماع را بسته به انگيزه و نيّت رهبران و پيشاهنگان حركتها مى داند:

( 151 )

خيرخواهانه براى سامان دادن و بهبود بخشيدن حيات مادى و معنوى انسانها. اين نوع انگيزه با دركِ تعهد قدسى و انسانى و شناخت وظيفه هاى دينى در درون شكل مى گيرد و فرد را به سوى حركتهاى اصلاح طلبانه مى كشاند. هدف خدمت به مردم و جامعه و دستيابى به خواسته هايى است كه سود عمومى و اجتماعى دارد مانند به پا داشتن عدالت پاسدارى از آزادى و حقوق مشروع و قانونى مردم و ديگر رهيافتهاى اجتماعى كه براى هر حركت اصلاحى مى توان در نظر گرفت.

( 152 )

1. بازگشت به دين و احياى ديندارى.

4. اجراى قانونهاى الهى.

( 153 )

عادلانه امام را در تقسيم بيت المال ديدند برآشفتند و به مخالفت برخاستند.11 آن گاه كه امام چشمداشت مادى و چنگ انداختن به هرم قدرت آن دو را در روزهاى نخستين ديد 12 به انگيزه نامتعالى ايشان پى برد و پافشارى آنان را براى به چنگ آوردن حكومت بصره و كوفه بى پاسخ گذاشت; 13 زيرا در منطق امام (ع) آن كه در نفس خودكژى و آلودگى دارد نمى تواند راستى و درستى و صلاح را در جامعه به پا دارد و انسانها را ب

( 155 )

اسلامى و انگيزه بيرونى آنان بوده است.

( 156 )

نظامهاى غربى را بى هيچ درنگ و دقتى در مبانى فلسفى و برآيندهاى فرهنگى آن مدل و الگوى آرمانى خود مى بيند و با عنوان اصلاح خواستار شكل گيرى چنان جامعه و نظامى است.از همين روى به گسترش ديدگاههاى ليبراليستى غرب مى پردازد و سكولاريسم را به عنوان يكى از مؤلّفه هاى اصلى آن تبليغ و ترويج مى كند.

( 157 )

دين بر اين اساس فرو فرستاده شده است كه انسان هنجارها و ناهنجارها و آنچه به سودش است و آنچه به زيانش است بشناسد و با اجراى آنها از دامهاى تباهى آفرين در زندگى برهد و به صلاح و سعادت دست يابد. اگر در جريان اصلاح گرى به دين و قانونهاى دينى بى توجهى شود در واقع به حقيقتى بى توجهى شده است كه در دورانهاى تاريخ بشر پايه و اساس اصلى اصلاح بوده و هم اينك مى تواند باشد. با الهام از سخن امام(ع) هر اندازه ك

2. روش شناسى اصلاح

با آن كه دين براى مديريت اجتماعى به شيوه و روش ويژه اى پاى نفشرده ولى اين نكته مورد توجه دين هست كه شيوه هاى مديريت به گونه اى باشد كه انسان را بر

( 158 )

زيست دينى چه به صورت فردى يا اجتماعى يارى كند و ديگر آن كه پياده كردن هدفها و ايده هاى اجتماعى دين را پايندان و آسان كند: زيرا در غير اين صورت جامعه ايده آل دين پديد نمى آيد.

( 159 )

دانست. به طور كلى جهت گيرى اصلاحات به سوى ساماندهى جامعه و پيدايى نظام اجتماعى سالم و خوشايند آن گاه بى انحراف پيش خواهد رفت كه روشها و راهبردهاى اصلاح سازوار با هدفهاى مورد نظر در جامعه دينى گرفته شود.

( 160 )

خواهد گرديد. بسيارى از تنشها و سردرگميها كه هم اكنون در مديريت سياسى و اجتماعى و اقتصادى ديده مى شود زاييده دوگانگيهايى است كه ميان روشها و هدفهاى مورد نظر وجود دارد.

( 162 )

پرده پوشى را نسبت به زشتيها و كاستيهاى كسان در پيش گيرد و در اين امور كنكاش نكند تا در درون جامعه ريشه دشمنيها و اتهامها بخشكد:

( 163 )

على(ع) براى اصلاح فسادهاى سياسى جلوگيرى از برترى گروهى بر گروه ديگر و مبارزه با فسادهاى اقتصادى كه در دوره سومى به اوج رسيده بود روش انقلابى پيش گرفت; زيرا وقتى پاى حقوق عمومى و مصالح ملّى در ميان است با نرمش و حركت گام به گام نتيجه اى به دست نمى آيد.

( 164 )

مرا يارى دهد تا بر تو دست يابم كيفرت دهم كه نزد خدا عذرخواه من گردد و به شمشيريت بزنم كه كس را بدان نزدم جز كه به آتش در آمد. به خدا اگر حسن و حسين چنان كردند كه تو كردى از من روى خوش نديدندى و به آرزويى نرسيدندى تا آن كه حق را از آنان بستانم و باطلى كه به ستمشان پديد شده نابود گردانم.)24

( 166 )

سران گروهها و حزبها پيش از بعثت دارد.

( 167 )

فرمود:

( 168 )

استخوان بازو] فشرده گشت و دو پهلويم آزرده.)33

( 169 )

حكومت است.

( 170 )

شالوده و اساس حركت و حكومتِ آنان كتاب قانون و ميزان بوده است.37

( 171 )

بويژه اين كژى و فساد در دوران خلافت سوّمى بيش تر نمايان شد. على(ع) درباره بازشناخت مفهوم حكومت در سنّت راستين نبوى و اصلاح آن در ذهن و فكر جامعه سخنان بسيارى دارد به چند نمونه اشاره مى كنيم:

( 172 )

(ولاتقولنَّ إنّى مُؤَمّرٌ آمرُ فأُطاعُ فانّ ذلك إدغالٌ فى القلب ومَنهكةٌ للدّين وتقرّب من الغِير.)43

( 173 )

دو سويه است هرجا حقّى باشد تكليفى نيز هست و هر تكليفى حقى با خود دارد:

( 174 )

1. هماهنگ با قانونهاى دين حكومت كند.48

( 175 )

با شما انجام ندهم و حق شما را از موقع آن به تأخير نيفكنم و تا آن را نرسانم وقفه اى در آن روا ندانم و همه شما را در حق برابر دانم و چون چنين كردم نعمت دادن شما بر خداست و طاعت من بر عهده شماست و چون شما را خوانم درنگ نداريد و در آنچه صلاح است پاى پس مگذاريد و در سختيها در شويد. و آن را آسان شماريد.)56

( 176 )

جانها بسيار و بيمى نكنند كه حقى بزرگ فرو نهاده شود و يا باطلى سترگ انجام داده. آن گاه نيكان خوار شوند و بدكاران بزرگ مقدار.)58

( 177 )

امام از ابتدا تلاش مى ورزيد شايستگان را براى مديريت و اداره هر بخش و ناحيه برگزيند. آن گاه با دادن اختيارهاى لازم هر يك را به منطقه مورد نظر گسيل مى داشت و به هر يك دستور نامه اى مى داد كه چسان حاكمان و قاضيان قلمرو حكومتى خويش را برگزينند.

( 178 )

هـ. ايجاد فضاى باز سياسى: در فلسفه سياسى و فرهنگى اجتماعى اسلام اصل نظارت عمومى و انتقاد از حكومت به عنوان نصيحت و خيرخواهى واحياى سنّت امر به معروف و نهى از منكر نه تنها (حق) مردم است بلكه (تكليف) دينى است. درصدر اسلام و حتى تا اندازه اى در دوران خلافت ابوبكر و عمر به اين اصل به ديد احترام نگريسته مى شده است.63

( 179 )

اما حق انتقاد و اعتراض از مردم گرفته نشود و حيات حقوق سياسى درجامعه حفظ شود. امام(ع) از همان آغاز با برگذاردن بيعت آزاد حق مشاركت مردم را در عرصه سياسى آشكار ساخت و حقوق سياسى از دست رفته آنان را احيا كرد.

( 180 )

(فأعينونى بمُناصحةٍ خَليّةٍ مِن الغشّ سليمةٍ مِن الرَّيْب.)69

( 181 )

ُ بلادك وإقامةِ ما اسْتقام به النّاسُ قبلك.)74

( 182 )

(بخشى از وقت خود را خاص كسانى كن كه به تو نياز دارند. خود را براى كار آنان فارغ دار و در مجلسى عمومى بنشين و در آن مجلس برابر خدايى كه تو را آفريده فروتن باش و سپاهيان و يارانت را كه نگهبانانند يا تو را پاسبانان از آنان باز دار تا سخن گوى آن مردم با تو گفت وگو كند بى درماندگى در گفتار كه من از رسول خدا(ص) بارها شنيدم كه مى فرمود: (هر گز امتى را پاك ـ از گناه ـ نخوانند كه در آن امت بى آن كه بترسند و در گفتار درمانند حق را از توانا بازنستانند.) و درشتى كردن و درست سخن نگفتن آنان را بر خود هموار كن و تنگ خويى بر آنان و خودبزرگ بينى را از خود بران تا خدا بدين كار درهاى رحمت خود را بر روى تو بگشايد.)77

( 183 )

رفتم و زبان به شكوه گشودم و از كارهاى خلاف كارگزار وى گزارشى دادم حضرت گريه كرد و از كارهاى او براءت جست.

( 184 )

زمينه براى نظارت همگانى و مراقبت مردمى آماده مى شود و تنها در اين صورت است كه باز بودن فضاى سياسى و شرايط گفت وگوى دوجانبه ميان مردم وحكومت معناى درست مى يابد.

( 185 )

من مى دانم چگونه مى توان شما را درست كرد و از كجى به راستى آورد ـ امّا نه به بهاى ارتكاب گناه ـ كه شما اصلاح شويد و من تباه.

( 186 )

مرا فرمان مى دهيد تا پيروزى را بجويم به ستم كردن درباره آن كه والى اويم؟

( 187 )

پى نوشتها:

( 188 )

23. همان خطبه 15.

( 189 )

46. همان.

( 190 )

67. (نهج البلاغه) خطبه 216.