( 46 )

كتب درسى حوزه هاى قديم 9

درادامه تحقيق و تعليق مقاله سودمند و مفيد مرحوم ميرزا طاهر تنكابنى اينك بخشى از مقاله وى درارتباط با[ علم حديث و درايه] مى آيدامااز آن روى كه آثار معرفى شده بخش بسياراندكى ازاين تاليفات را شامل مى شود سعى شده است ضمن توضيح و تشريح موارد متن در تتميم و تكميل آن آثارى از شيعه و سنى را معرفى كنيم بدان اميد كه مفيد واقع شود.

[حوزه]

نگاهى به منابع حديث شناسى

واما كتب احوال حديث و خبر 1

كه آن را علم درايه 2 خوانند آن هم كثير و زياداست 3 و ما بذكر آنها كه متداول بين طلاب واهل تحصيل است اكتفا مى نمائيم .

اول:[ رساله بدايه فى علم الدرايه]: از تصانيف حضرت فقيه كبير و عالم جليل وحيد شيخ زين الدين به على بن احمد بن محمد بن على بن جمال الدين بن تقى بن صالح بن اشراف جبعى عاملى شامى معروف به شهيدثانى 5 كه در سال 6 966 بجرم تشيع در قسطنطنيه بقتل رسيده و اين رساله در طهران بطبع رسيده است .

دوم:[ وجيزه] 7 :از مصنفات حضرت شيخ معظم خاتم المجتهدين بهاءالدين محمد بن حسين بن عبدالمصد معروف به شيخ بهائى 7 قدس سره . و نام مباركش مكرر دراين رساله ذكر شده .اين رساله در طهران بطبع رسيده .

( 47 )

سوم:[ رواشح المساويه]: 8از مصنفات حضرت فقيه اعظم و فيلسوف معظم اميرالحكماء والعلماء على الاطلاق امير محمد باقر داماد 9[ قدس روحه] . چون خواست شرح براصول كافى بنويسد در شرح ديباچه و مقدمه كتاب مزبوراحوال واحكام خبر و حديث را على التفصيل مرقوم داشته و آنرا موسوم به رواشح السماويه فرموده .اين كتاب در طهران بطبع رسيده است .

چهارم:[ نزهه النظرفى شرح نخبه الفكر] 10 : متن و شرح هر دواز مصنفات حافظ شهاب الدين احمد بن على بن حجر عسقلانى 11است كه در سال 852 وفات كرده .اين كتاب در كلكته هند بطبع رسيده واز قرارى كه در كشف الظنون مسطوراست براين كتاب شروح و حواشى زياد نوشتند 12 و بعضى از آن را بنظم در آوردند 13 وليكن در بلاد ما مشهور و متداول نيست .

پنجم:[ الفيه]: 14 جلال الدين عبدالرحمن بن ابى بكر سيوطى 15 كه 11.9 هجرى وفات كرده كه دراين ازمنه اخيره محيى الدين محمدابن عبدالحميد كه از مدرسين جامع از هر بوده بر آن شرح نوشته . خود الفيه مزبوره مكرر و بااين شرح هم درمصر بطبع رسيده . وليكن الفيه عراقى 16 كه سيوطى در مقدمه الفيه خود بدان اشاره كرده و گفت :

و صاحب كشف الظنون آنرا منسوب به شيخ زين الدين عبدالرحيم ابن حسين العراقى 17 دانسته و شروح و تعاليق بر آن را شماره كرده دراين بلاد مشهور و متداول نيست .

واز جمله مختصراتى كه دراين موضوع نوشتند و بطبع رسيده ولى در ضمن مجامع و كتب ديگر بطبع رسيده چون منظومه ابن فرح شهاب الدين اشبيلى و منظومه بيقونى و منظومه صبان كه هر سه در نهايت اختصار و ايجاز مى باشند و در ضمن كتابى كه آن را[ مجموع المتون] نام نهاده اند و متون علوم متداوله را كه در نهايت اختصار مى باشند در آن جمع كرده اند در مصر بطبع رسيده است .

*****

آنچه تا بدينجا آمد متن مقاله مرحوم ميرزا طاهر تنكابنى بود در اين بخش .اينك بعنوان تتميم و تكميل مقاله برخى از تحقيقات محققان را در[ علم الحديث] و[ درايه الحديث] معرفى مى كنيم بدان اميد كه براى دانش پژوهان و خوانندگان جستجوگر مجله مفيدافتد:

[منتقى الجمان فى الاحاديث الصحاح والحسان]: حسن ابن زين الدين - [صاحب

( 48 )

معالم] . كتابى است گرانمايه در فقه اسلامى براساس روايات[ صحيح و حسن] . مولف بزرگوار آن در آغاز كتاب بخشى دارد (ج 1.447) در [درايه الحديث] شامل دوازده بحث در مسائل اين فن . درابتدا به دوازده بحث در مسائل اين فن . درابتدا به تبيين و تعريف دقيقى از [صحيح حسن موثق ضعيف] پرداخته و سپس در فايده دوم تزكيه راوى را بحث نموده واينكه شهادت يك عادل در تزكيه راوى كافى است يا نه ؟ و در فايده سوم چگونگى ذكراسنادى كه در كتابهاى[ مشايخ ثلاثه] آمده است و همچنين بحثهاى مفيد و سودمند ديگر.

از[ منتقى الجمان] نسخه هاى خطى بسيارى موجوداست 18 و سالهاى پيش نيز درايران در دو جلد و با تحقيق و تصحيح مرحوم آيه الله خادمى و شيخ مرتضى اردكانى چاپ شده بود واينكه محقق خيبر آقاى على اكبر غفارى مشغول تحقيق تعليق و نشر آن هستند كه جلداول آن توسط دفتر انتشارات اسلامى منتشر شده است و جلد دوم در حال انتشاراست .

منابع شرح حال مولف منتقى الجمان را پيشتر نگاشته ايم . 19

وصول الاخبارالى اصول الاخبار:اين كتاب يكى از آثارارزشمند و نوشته هاى پربار و سودمند فرهنگ اسلامى است . مرحوم ميرزا عبدالله افندى مى گويد: وصول الاخبار كتابى است نيكو مفصل سرشاراز مطلب پرفايده در دانش درايه . مولف در آغاز كتاب دلائل امامت را به تفصيل ذكر كرده است .... واو در ميان عالمان ما دومين كسى است كه در دانش[ درايه] كتاب نوشته است . 20

كتاب پس از مقدمه مولف بااحاديثى در فضيلت حديث ادامه مى يابد و پس از آن ضمن بحثهائى به فضائل ائمه و مسائل مربوط به لزوم رجوع به ائمه مطرح مى شود و پس از آن توضيحى است كوتاه از[ مجامع پنجگانه حديثى] . و بالاخره تقسيمات اصطلاحات و بحثهاى ديگرعلم الدرايه .

وصول الاخيار ترتيبى نيكو و محتوائى سرشاراز تحقيقات دارد و متخصصان فن اين اثر را دانسته اند. وصول الاخيار به سال 1306 به همت ميرزا حسين كجورى و تصحيح محمد مهدى موسوى جزائرى منتشر شده بود.

واخيرا با تحقيق و تعليق و تصحيح آقاى عبداللطيف حسينى كوه كمرى منتشر شده است .

محقق بجز مقدمه سودمندى در شرح حال مولف و شناسائى كتاب تمام احاديث متن را به منابع ارجاع داده واختلاف نسخه ها را يادآورى كرده و گاه توضيحاتى براى روشن شدن متن افزوده است .

مولف آن : عزالدين حسين ابن عبدالصمد عاملى پدر شيخ بهائى از

( 49 )

عالمان بزرگ و دانشمندان و فقيهان و محدثان بزرگ اسلامى است كه به سال 918 بدنيا آمد و در سال 984از جهان رخت بربست . شيخ حر عاملى مى فرمايد:او عالمى ماهر محققى دقيق متبحر جامع اديب نويسنده و شاعرى بلند مرتبه و والا منزلت و بسيار موثق بود. مرحوم مدرس تبريزى مى نويسد:ازاكابر و ثقات علماى طرازاول اماميه و عالمى است فقيه اصولى محدث رجالى حكيم متكلم محقق مدقق رياضى مفسر اديب متبحر منشى شاعر ماهر در تواريخ و سير وامثال نوادر و لغات مشكله باخبر. بالجمله حاوى فروع واصول جامع معقول و منقول .اين عالم بزرگوار در موضوعات مختلف اسلامى آثار بزرگ وارجمندى به جاى گذاشته است . 21

الفوائدالرجاليه: اين كتاب كه گاه با عنوان[ رجال سيد بحرالعلوم] شناخته مى شود كتابى است ارجمند و سرشاراز تحقيقات رجالى و شرح حال نگارى . دراين كتاب ابتداءرجال برخى از خاندانها شناسائى شده اند مثلا[ آل ابى رافع] يا بنوالحرالجعفى و پس از آن شناسائى رجال حديث و فقهاء و محدثين آغاز شده و درارتباط با برخى از آنان پژوهش بى ارجمند بحث پيش رفته است از جمله در شرح حال نجاشى و كتاب وى . در پايان كتاب . بخشى دارد با عنوان:[ الفوائد الرجاليه] با 33 عنوان در مباحث مربوط به حديث شناسى كه شامل مباحثى است سودمند با تحقيقى شايسته .اين كتاب در چهار جلد با تصحيح و تحقيق و پانوشتهاى بسيار مفصل و سودمند علامه محقق رجالى توانمند مرحوم سيدصادق بحرالعلوم و سيد حسين بحرالعلوم بچاپ رسيده است

محققان مقدمه ارزشمندى پيرامون زندگانى آيه الله بحرالعلوم نگاشته اند كه شامل : ويئگيهاى اخلاقى علمى عرفانى موقعيت اجتماعى مناظرات علمى استادان شاگردان نشستهاى ادبى آن مرحوم . و نيز گزارشى اجمالى از خاندان بحرالعلوم و شخصيتهاى علمى آن و شرح اجمالى از رجال اين خاندان مى گردد. پانوشتها واين مقدمه طولانى و سودمند برارج عظمت كتاب افزوده و آن را پربارتر نموده است مجلدات چهارگانه كتاب همراه است با فهرست اعلام منابع و فهرست مطالب متن و حواشى.

مولف آن فقيه بزرگوار نادره دهر مرحوم آيه الله بحرالعلوم است كه منابع شرح وى را پيشتر آورده ايم . 22

رجال الخالقانى: محقق بزرگ فقيه توانمند درهم شكننده همينه دروغين اخباريان مرحوم وحيد بهبهانى تعليقاتى

( 50 )

بر[ منهج المقال] ميرزا محمداسترآبادى نگاشت و در سرآغاز آن مسائل و مطالبى مربوط به حديث شناسى را آورد با عنوان:[ الفوائدالخمس الرجاليه] و در آن نياز به دانش رجال شناسى واصطلاحات متداول در حديث شناسى و درايه امارات وثاقت راوى و تبيين اصطلاحات خودش در تعليقات را بحث و بررسى كرد. تعليقات وحيد بهبهانى بر[ رجال كبير]استرآبادى بويژه [فوائد پنجگانه] آن پس از وى بعنوان مرجع و منبعى براى پژوهش دراين زمينه تلقى شد.ازاين روى بر آن حواشى و تعليقات زيادى نگاشته شد 23از ميان اين شرحها و حاشيه ها شرح محقق عاليقدر فقيه و رجالى پراطلاع شيخ على خاقانى نجفى ازاهميت ويژه اى برخورداراست . وى قبل از شروع در شرح و تفصيل متن[ الفوائد] ضمن 6. عنوان مسائل و مباحث مهمى از قبيل عدالت اعتبار قانون رجالى اصحاب اجماع شناخت فرقه ها و نحله هاى منحرف را مطرح كرده و پيرامون آنها بگونه اى تحقيقى و مفصل بحث كرده است آنگاه شرح متن را شروع كرده است بگونه اى تحليلى با نقد و بررسى آراء علامه وحيد بهبهانى . و راستى به شايستگى از عهده بر آمده است .

كتاب[ رجال خاقانى] و در پايان آن متن[ الفوائد] با تحقيق و تعليق علامه سيدصادق بحرالعلوم و با مقدمه اى مفصل و سودمند پيرامون زندگانى و ثار مولف به قلم نوه مولف .اخيرا توسط انتشارات دفتر تبليغات اسلامى بطورافست چاپ و منتشر شده است .

مولف آن : فقيه محقق رجالى پژوهشگر شيخ على خاقانى نجفى حدود سال 1255 در نجف بدنيا آمد. مقدمات علوم رااز پدر دانشمندش آموخت و براى تكميل تحصيلات خود در محضر درس شيخ انصارى ميرزاى شيرازى و ديگراستادان و محققان حوزه نجف حضور يافت . و با سختكوشى واستوارى درابعاد مختلف دانشهاى اسلامى به جايگاهى بلند رسيد.

مرحوم شيخ آقا بزرگ دراين باره مى فرمايند: وى از دانشمندان بزرگ و فقهاى جليل القدرى است كه در فقه اصول حديث رجال و ديگر علوم معقول و منقول جايگاهى رفيع و منزلتى بلند يافت .او به ورع تقوى زهد و روى گردانى از مظاهر دنيا شناخته مى شد و با تمام وجود متوجه خداوند بود... من مدتى طولانى در محضرش بودم و به خانه اش آمد و شد داشتم ...از سير و سلوك او شگفت زده مى شدم كه مردى بود در گفتار و كردار صريح در راه حق گوئى و حق گسترى - گر چه عليه خودش از سرزنش ملامتگران هراسى بدل راه نمى داد. 24 شيخ آقا بزرگ درادامه گفتار وى را بسيار ستوده و درابعاد گوناگون او را مردى كارآمد و بزرگوار دانسته است . مرحوم خاقانى درابعاد مختلف

( 51 )

فرهنگ اسلامى آثارارجمندى به جاى نهاد و بالاخره عصر روز دوشنبه 26 رجب سال 1334 جهان را بدرود گفت . 25

سماءالمقال فى تحقيق علم الرجال :[ سماءالمقال] در دو جلد نگارش يافته كه شامل مباحث مهم در[ علم الرجال] است . علامه كلباسى كه بگفته فرزندش اين اثر را در طول 30 سال به رشته تحرير كشيده راستى را در تمامت مباحث ن سنگ تمام گذاشته است . وى دراين كتاب از[ اصول اربعه رجال و ديگر منابع رجالى كهن] به تفصيل و تحقيق سخن گفته و داوريهاى گوناگون پيرامون اصول رجالى را به دايره ريخته و با نقد و تحليل حق را بر كرسى نشانده است . آنگاه بحث را به مشتركات و مشتبهات شانده و با پژوهشى شايسته ابعاد بحث را كاويده و آنگاه بحث اصاحاب اجماع است واقسام حديث تعريف اصطلاحات رجالى و تحقيق پيرامون آنها. كتاب سماءالمقال از آثار كم مانند دانش رجال است . كه در دو جلد با مقدمه اى از فرزند مولف در شرح حال وى به سال 1272 چاپ شده است .اين كتاب با محتوى عالى و تحقيقات ارزشمندى كه دارد شايسته چاپى نوين تحقيقى و زيباست كه اميداست انجام شود. در پايان اين معرفى گونه اجمالى بجاست سخن علامه صدر را درباره كتاب بياوريم وى در مقدمه اى كه بر آن نگاشته چنين فرموده است :

با ژرف انديشى و تعمق دراين كتاب براستى آن را در موضوع خود بى نظير و در ميان همگنانش يگانه يافتم . كتابى كه تحقيقاتش همانند ستاره گان درخشنده و ژرفنگريهايش چنان ماه تابان و بيانات بسنده آن همانند آفتاب نمايان و مشعشع است . بارى اين كتاب در ميان كتابهاى رجالى جايگاهى بلند دارد 26

مولف آن : فقيه دانشمند رجالى محقق ميرزاابوالهدى كلباسى از شخصيت هاى برجسته و عالمان پراطلاع قرن چهاردهم هجرى است وى دراصفهان بدنيا آمد و در همانجا تحصيل را در محضر پر فيض پدر بزرگوارش آغاز كرد و پس از رحلت پدر با نجف هجرت نموده تحصيل راادمه داده واز محضر استادان و عالمان آن حوزه پر فيض بهره ور گرديده و در علم و عمل به جايگاه بلندى دست يافت .

در ميان علوم اسلامى به رجال اهميت ويژه اى قائل بود اين فن شريف را درس مى داد و در تمامت دوران تعليم و تدريس از تحقيق و ژرف كاوى پيرامون آن باز نايستاد. مرحوم صدر كه خودازاساتيد مسلم واز متخصصان كم ماننداين فن به شمار مى آيد در ضمن اجازه اى كه براى وى مرقوم داشته است نوشته اند:[...و هو من افضل علماءالدرايه و فقهاء الاحكام والهدايه]... . مرحوم

( 52 )

ابوالهدى در[ علم الحديث و علم الدرايه] و مسائل مربوط به اين دو فن آثار گرانقدرى بجاى نهاد و بالاخره در.27 ربيع الثانى 1356 رخت از جهان بربست . 27

[علم الحديث] و[ درايه الحديث] در ميان مطبوعات فارسى برخى از نويسندگان و محققان در دانش حديث شناسى آثارى پديد آورده اند كه كتاب مذكوراز آن ميان داراى ارزش ويژه اى است . مولف اين دو كتاب را كه در چاپ جديد در يك مجلد تجليد شده است بعنوان متن درسى دانشگاه تدوين نموده و پس از آن با بازنگرى واضافات براى استفاده عموم منتشر كرده است . در[ علم الحديث] ازاهميت حديث تعريف[ علم الحديث] چگونگى تدوين حديث متون حديثى از شيعه و سنى انواع حديث و مولفات در زمينه آنها و ديگر مسائل مربوط به تحقيق و تتبع شايسته سخن گفته است . و در[ درايه الحديث] تاريخ تدوين[ درايه] تعريف آن و مسائل و موضوعات مربوط به دقت و براساس متون كهن بررسى و نقد و عرضه شده است بهرحال اين دو كتاب نيزاز مجموعه هاى بسيار سودمند و پربارى است كه در زبان فارسى جاى خالى چنين اثرى تحقيقى روان و سليسى را پر كرده است .

آنچه تا بدين جا آورديم، معرفى اجمالى از برخى از آثار محققان و عالمان و رجاليان شيعى در موضوع ياد شده بود، آثار ارزشمند ، تحقيقى ، و پر ثمر ديگرى در اين زمينه است كه ، ضيق مجال را ، از آوردن آنها خوددارى مىشود. و اينك در تتميم و تكميل اين كار به برخى از منابع (علم الحديث و دراية الحديث) اهل سنت اشاره مىكنيم بدان اميد كه مفيد افتد:

[ المحدث الفاصل بين الراوى والواعى] اين كتاب اولين مجموعه ايست كه در دانش درايه تدوين يافته است. [المحدث] با تبيى جايگاه حديث و روايان آن در فرهنگ اسلامى مى آغازد و با فضيلت دانش آموزى و حديث شناسى ادام همى يابد. و در فصلهاى ديگر ويژگيهاى دانشجو آداب دانش اندوزى شايستگيها و بايستگيهايش . و بالاخره مسائل مربوط به مصطلح الحديث آمده است . كتاب سرشاراست از آثار نبوى واقوال متفكران اسلامى .المحدث از آن رو كه دراين فن اولين اثراست داراى نواقص و كاستيهائى است كه پس از وى محدث بزرگ و محقق سختكوش و پراطلاع حاكم نيشابورى [ مهرفه علوم الحديث] را نگاشت و با ترتيبى نوين و افزودن اطلاعات و مباحثى ديگر كار را مهرمزى را به كمال نزديك ساخت .

( 53 )

بهرحال اين كتاب براى اولين بار به سال .1391 براساس چهار نسخه بوسيله محمد عجاج خطيب تصحيح شده و باافزايش پانوشتهاى سودمند و پر فايده اى منتشر شده است .

محقق كتاب در ضمن مقدمه مفصل و تحقيقى خود پيرامون مولف عصر وى استادان و آثاراو كتاب و جايگاه آن دراين فن سخن گفته و در پانوشتها به شرح حال استادان رامهرمزى پرداخته واحاديث را به منابع ارجاع داده و تاثير كتاب را بر مولفان بعدى نشان داده است . افزون براينها لغات اصطلاحات را شرح كرده و موارداختلاف را بدقت نشان داده است . و در نهايت كتاب را با فهرست منابع مراجع نامهاى استادان مولف اعلام احاديث اشعار امثال و ... به پايان برده است . محقق اين كتاب در تحقيق تعليق و عرضه شايسته كتاب رنج گرائى را متحمل شده است و كوشيده تا كتابى منقح و پرثمر عرضه كند.او با پانوشتها و تلاشهاى خودارزش كتاب را دو چندان نموده است . بجا و شايسته است كه كسانى كه دست به تحقيق كتابى مى زنندازاين نمونه هاى عالى درس بگيرند و آثار گرانسنگ عالمان سلف را كه محصول يك عمر تلاش آن بزرگواران است تباه نسازند. بگذريم ... كه اين رشته سر دراز دارد.

مولف آن : قاضى ابومحمد حسن بن عبدالرحمان بن خلاد رامهرمزى محدث شاعر و نويسنده اى پرتوان و نيك نگار بوده است .ابى نديم او را به حسن تاليف و زيبائى تصنيف ستوده است . وى براى فرا گرفتن دانش و جمع آورى حديث محضر بيش از دويست تن از محدثان و مشايخ را درك نموده واز آنها حديث فرا گرفت . رامهرمزى مردى پركار و در نگارش توانمند بوده است آثار مختلفى از خود بجاى نهاده كه گويا بجز كتاب:[ المحدث]... كتاب ديگرى از وى نشر نيافته است . مرحوم سيد محسن امين در كتاب گرانقدراعيان الشيعه شرح حال تفصيلى وى را آورده واز برخى آثار و روابط وى شيعه بودن او را استظهار كرده است . رامهرمزى به سال .360 جهان را بدرود گفت . 28

[ الكفايه فى علم الروايه] پس از رامهرمزى و حاكم نيشابورى خطيب بغدادى وارد ميدان نگارش در دانش درايه و حديث شناسى شد و با تاليف[ الكفايه] و[ الجامع] اين دانش را به كمال رساند. مولفان و محققان پس از وى ازاى ندواثر بهره برده و تحقيقات و تاليفاتشان را بر پايه كتابها و پژوهشهاى وى استوار ساخته اند. خطيب بغدادى در اين كتاب از جايگاه سنت در فرهنگ اسلامى تقسيم خبر و حديث اصطلاحات محدثان در

( 54 )

احاديث آغاز كرده و باابحاث گوناگون مربوط به اين فن بحث راادامه داده است . او در[ الكفايه] از قوانين اين علم و در[ الجامع] از آداب راوى سامع و مسائل مربوط به آن آنسان گسترده و تحقيقى بحث كرده كه عالمى پر اطلاع چون ابن جحر سخن ابن نقطه را تصديق كرد كه گفته بود:[ حدثان بعداز خطيب بر سر خوان دانش و كتابهاى خطيب نشسته اند].

الجامع گويا هنوز بچاپ نرسيده است اما[ الكفايه] ابتداء در حيدرآباد به سال 1357 هجرى با تصحيح و تحقيق چاپ شده است با موخره اى در شرح حال آثار و مشايخ خطيب بغدادى و پس از آن در مصر با مقدمه اى پيرامون سنت لزوم عمل به آن مسائل ديگر و نيز شرح حال مولف با مراجعه و تحقيق دو تن از محققان مصرى . ولى بااندك تحقيق معلوم مى شود كه چاپ مصر بجز همين مقدمه و تجديد چاپ جيز شايسته اى افزون بر چاپ حيدرآباد ندارد.

مولف آن :احمد بن على معروف به[ خطيب بغدادى] محدث مورخ اديب حافظ فقيه واز نويسندگان و پژوهشگران پركار و سختكوش فرهنگ اسلامى است كه به سال 392 از مادر بزاد و در سال 463 رخت از جهان بر بست . مرحوم مدرس تبريزى مى نويسد:از مشاهير حفاظ و فقهاء مى باشد كه دراكثر علوم متداوله دستى توانا داشت در فقه و حديث و نحو و لغت و مانند آن تاليفات منيفه بسيارى دارد كه زياده بر شصت بوده بلكه بنوشته بعضى در حدود صد كتاب مى باشد .

ابن خلكان مى گويد: خطيب از دانشمندان متبحراست كه اگر بجز[ تاريخ بغداد] كه نشانگراطلاعات عظيم اوست كتابى نمى داشت درارائه عظمت وى بسنده بود 29 او نزدى به صد كتاب دارد و شايستگى و برترى وى مشهورتراز آن است كه به وصف آيد. خطيب بغدادى درابعاد مختلف فرهنگى اسلامى دست به تاليف زده است و در حديث شناسى موضوعى نيست كه در آن كتابى نپرداخته باشد 30 .

[تدريب الراوى فى شرح تقريب النواوى ]: نووى كتاب[ علوم الحديث] ابن صلاح را مختصر كرد و[ التقريب والتيسير لمعرفه سنن البشير النذير] ناميد. پس از وى سيوطى براين مختصر شرحى مفصل روان و پربار نگاشت و[ تدريب الراوى فى شرح تقريب النواوى] نام نهاد. سيوطى در هر موضوعى كه نووى بدان اشاره اى دارد به تفصيل سخن گفته و كتاب راازاطلاعات سودمند و مطالب مفيد آكنده واثرى شايان توجه و ارزشمند عرضه كرده است .

در ضمن فصول كتاب از نگارندگان

( 55 )

علم الحديث درايه صحاح سته و مولفان مسندنگارى واولين مسند سخن به ميان آمده است . سيوطى در بسيارى از موضوعات ضمن تبيين و تشريح موضوع آثار نوشته شده در آن را معرفى مى كند مثلا فصل .52 در شناخت القاب محدفثين و روايان و نوشته ها دراين زمينه و ... سيوطى در مباحث مختلف كتاب به نقل اقوال و بررسى آراء پرداخته وازاين رهگذر كتاب جامعى ساخته است.[ تدريب الراوى] در دو جلد به سال .1392 به تحقيق تصحيح و تعليق عبدالوهاب عبداللطيف انتشار يافته است . محقق در ضمن مقدمه مفصل و سودمند خود سير تدوين و تاليف پيرامون درايه و گزارشى از آثار علمى دراين زمينه را مطرح ساخته و پس از آن به شرح حال سيوطى پرداخته و جنبه هاى مختلف علمى او را تحليل كرده و به برخى از خرده گيران آثار سيوطى به تفصيل پاسخ گفته است . و بالاخره گزارشى است از آثار سيوطى و شرح حالى نووى و معرفى نسخه ها.

در پانوشتها برخى ازاصطلاحات مبهم را توضيح داده اسماء والقاب را به دقت ضبط كرده و برخى از رجال را به اجمال معرفى كرده است . چاپ [تدريب الراوى] منفح تعليقات و مطالب افزوده شده محقق شايان توجه و قابل تقديراست .

منابع شرح حال مولف[ تدريب الراوى] سيوطى را پيشتر آورده ايم 31 .

[قواعدالتحديث من فنون مصطلح الحديث ]: اين كتاب يكى از آثار پر ارج و سودمند[ فن درايه] است . مولف كتاب را با بيان اهميت حديث و نشر آن آغاز كرده و پس از آن به معناى حديث پرداخته و سپس علم الحديث درايه الحديث موضوع واهداف اينها را بحث كرده است وى ضمن يك بحث عميق و مفصل به جريان وضع تحريف و جعل پرداخته كه بحثى است پر ماده و ژرف با نمونه هائى از روايات جعلى باب پنجم جرح و تعديل است و پس از آن اسناد حديث و چگونگى آن . سپس مولف بحثى در اجازه تاريخ وانواع آن و بالاخره چگونگى نقل روايت و آداب نقل حديث و نگارش و درباب نهم كتابهاى حديثى طبقات آن و بحثهاى مفيد و سودمند ديگرى را طرح كرده است .

اين كتاب همراه دو مقدمه چاپ شده است : 1از رشيد رضا در نقد و تحليل كاب . 2از ظافرالقاسمى فرزند مولف . پيرامون شرح حال مولف بااشاره اى ازانديشه ها وافكار وى تحليلى ازاوضاع اجتماعى و سياسى زمان او

مولف آن : سيد محمد جمال الدين قاسمى دمشقى متفكر واديب اسلامى وى در دمشق از مادر بزاد و در همانجا رشد كرد و دانش آموخت و با تلاش و كوشش به مقام

( 56 )

شايسته اى دست يافت . وى در موضوعات مختلف اسلامى داراى آگاهيهاى شايسته و لازمى بود و آثار مفيد و سودمندى از خود بجاى نهاد.

[علوم الحديث و مصطلحه]: صبحى صالح اين كتاب در ميان آثار متاخران ازاهل سنت از يكسواز جهت پژوهش و تحقيق اثرى ممتاز و قابل توجه است واز سوى ديگر برخى از ننگ نظريها و خفه ذهنيهاى بعضى از مولفان معاصر را ندارد. صبحى صالح در فصل اول به تفصيل پيرامون تاريخ حديث بحث كرده است .از جمله حديث و سنت و فرق بين اين دو خبر واثر و تبيين معانى آنها حديث قدسى و ... پس از آن مباحثى پيرامون تدوين حديث و سنت دير پاى جستجو براى فرا گرفتن حديث نقش و آثار آن چگونگى فراگيرى حديث و مراتب آن علم الحديث [روايه و درايه] . معرفى شاخه هاى علم الحديث . كتابها حديثى و مراتب و ويژگيهاى آنها شروط راوى اقسام حديث و جايگاه حديث در تشريع لغت ادبيات و ... نويسنده پژوهشگر و محقق كتاب براى سامان بخشيدن به اين كتاب از كهنترين آثار بهره گرفته امااز تحقيقات و پژوهشهاى معاصران نيز غافل نمانده است . كتاب وى آكنده است از آگاهيهاى سودمند مطالب مفيد و تحليلهاى راهگشا وارزشمند.

اين كتاب كه شامل دو شاخه[ علم الحديث] و[ مصطلح الحديث] مى باشد در هر دو موضوع به گستردگى و شايستگى بحث نموده است .

*****

آنچه تا به اينجا نگارش يافت تنهاارائه بخشى از خدمات گرانسنگ و قابل توجه محققان و پژوهشگران فرهنگ اسلامى است . سلف صالح ما در ابعاد مختلف فرهنگ اسلامى براساس نيازهاى زمان آثار پر بار و ارزشمندى عرضه كرده اند. واينك مسئوليت مشعلدارى و پاسدارى از ارزشها به دوش نسل هوشمند وانقلابى حوزه هاست كه با بهره ورى ازاين معارف در ياوار و آثار پرمايه و راهگشاى عالمان و محققان درابعاد مختلف علوم اسلامى دست به تحقيق و و پژوهش زده آثار همسوى با زمان و هماهنگ با نيازها عرضه كنند

( 64 )

امام خمينى

آنهايى كه مىنشينند و هى صحبت مىكنند كه بياييد چه بكنيد اينها از اسلام بى اطلاع هستند و نمىدانند قضيه اسلام چيست ؟ در احوال پيامبر و ائمه مسلمين مطالعه كنيد مىبينيد كه تمام عمر پيغمبر صرف مجاهدت شد.

5 \ 1 \ 65