( 161 )

نگاهى به معجم ها

[سفينه البحار]

شيخ عباس قمى

اين كتاب گرانقدر كليد رمز معجم موضوعى و فهرست رئوس مطالب و موضوعات كتاب عظيم[ بحارالانوار]است . محدث قمى دريافته بود كه بسيارىاز مطالب بحارالانوار در مورد و باب مناسب خود نيامده است ازاين روى با تاليف اين مجموعه مى پردازد تا پژوهندگان را دررسيدن به مقصود يارى رساند كه خود در مقمه آن چنين نوشته است :

[من از آغاز جوانى در جستجوى دانش حديث حريص بودم و در ميوه چينى از شاخسار آن دلباخته . بدين سان برخى از كتابهاى روائى را مطالعه كردم و در بسيارى از آثار آن تامل نمودم واز بوستان آن ميوه هاى رسيده اى چيدم بالاخره از ميان كتابهاى بسيار[ بحار چالانوار] را برگزيدم كه جامع مقاصد و داراى گوهرهاى كمياب است و در عصرها به نيكوئى و زيبائى آن كتابى نگاشته نشده است بارى در آن بدقت نگريستم واز آبشخورهاى آن جرعه ها نوشيدم ... پس از غور و بررسى كتاب دريافتم كه اخبار متعلق به يك موضوع درابواب پراكنده ئى متفرق است و جوينده جز بااحاطه به تمامت ابواب و جستجوى زياد و صرف دورانى طولانى به مقصود نمى رسد بااستمداداز تاييدات ربانى آهنگ فراهم

( 162 )

ساختن فهرستى نمودم براساس حروف تا دستيابى به آن آسان گردد.

و همراه بااين فهرست در هر ماده اى روايات كوتاهى آوردم و مواضع روايات هاى طولانى را مشخص ساختم . و هرگاه تحقيقى لطيف و مطبى مهم يافتم گزينشى از آن را نيز آوردم و گاه شرح حالى كوتاه از اصحاب پيامبر وامامان و بزرگان فرهنگ اسلامى ازاشعران واديبان بر آن افزودم تا كسانى را كه به اين كتاب دست مى يابند بهره مند سازد 1

پس ازاين مقدمه و رموز بكار گرفته شده را تبيين مى كند و كتاب را مى آغازد. مرحوم محدث قمى براى سامان دادن به اين اثر گرانقدر 35 سال تلاش كرده است و دو بار مجموعه[ بحارالانوار] را بدقت مطالعه و بررسى كرده كه يك مرتبه آن را هفت سال تمام شب و روز مشغول بوده است 2 .

بارى [ سفينه البحار] ضمن آنكه فهرستى است موضوعى وارجمند كتابى است سرشاراز فوايد حديثى رجالى ادبى و تحقيقات سودمند ديگر.

سفينه در دو جلد همراه مقدمه اى پيرامون شناسائى مجامع حديثى [ بحارالانوار] (سفينه البحار) شرح حال محدث قمى و گزارشى از آثار وى بقلم آقاى سيداحمد روضاتى بارهاى بار چاپ شده است .

(سفينه) اين اثر گرانمايه محدث قمى نيازمند چاپى منقح با حروفچينى جديد و براساس[ بحارالانوار] چاپ نوين است . آقاى على دواين نوشته اند:[ 3 فرزند بزرگ مرحوم قمى مرحوم على محدث زاده با همكارى آقاى شيخ محمدرضا مويدى مشغول تنظيم نوين آن بوده اند.اما تاكنون از چگونگى آن خبرى نيست ].

مستدرك سفينه البحار

على نمازى شاهرودى

اين اثر كه تاكنون 7 جلداز آن انتشار يافته و مجموعا به 14 جلد خواهد رسيد مجموعه[ سفينه] را بردارد با مزايا و ويژگيهاى ديگر. مولف آن در مقدمه كتاب چنين نوشته است :

از كتابهائى كه بارهاى بار مطالعه كردم و نسبت به آن بدقت آشناى ييافتم واز شاخسارش ميوه ها چيدم [ سفينه البحار] محدث قمى است . من اين كتاب را كتابى لطيف ارزشمند گرانقدر و چونان معدن شامل گنجها و گوهرهاى روايات يافتم اما بااينهمه مولف بزرگوار آن بسيارى از مطالب را وا نهاده و به عناوين و موضوعات زيادى دست نيافته بود... ازاين روى شايسته ديدم آنچه را مولف بدان دست نيافته استقصاء كنم . بدينسان تفحص و

( 163 )

جتسجو در[ بحارالانوار] را شروع كردم و با تمام توان اخبار اسناد و مطالب و آثار بحارالانوار رااز نظر گذارنيدم واين كتاب را پرداختم و كتابم را[ مستدرك السفينه] با [ السفينه الكامله] ناميدم . شيوه كارم همان شيوه محدث قمى است وبا ويژگيهاى ديگر كه به برخى از آنهااشاره مى كنم : .

1-اين كتاب فهرست تمامى مطالب كتاب بحارالانوار را - تفسير تاويل معارف الهى مربوط به اصول دين و فروع آن احكام قصص و ... - در بر دارد.

2- بسيارى از عناوين و موضوعات كه در[ سفينه] نيامده اينجا آمده است مثلا سفينه در لغت (دال ) 53 لغت دارد و ما 75 لغت و در (سين ) 95 لغت و ما 130 لغت آورده ايم و ...

3-اين كتاب چاپ قديم و جديد بحارالانوار را شامل مى شود.

4- مطالب كتاب عظيم[الغدير] نيز دراين كتاب فهرست شده است .

5- در چاپ قديم بحارالانوار از جلد 16 از باب 68 به بعدافتاده كه در چاپ جديد جلد 79 را تشكيل مى دهد و در كتاب ما فهرست شده است . و مزاياى ديگر... 4

[مستدرك السفينه] بحق فهرست موضوعى دقيقى است از مجموعه آنچه در بحارالانوار آمده است و خود نيز - گر چه گاهى ازافزونيهاى غير لازمى دارد - سرشاراست از فوائد تاريخى حديثى رجالى عقيدتى و ... اميداست جلدهاى بعدى يان اثر سودمند هر چه زودتر منتشر گردد.

[ التطبيق بين السفينه والبحار]

سيدجوادمصطفوى

مولف دراين كتاب كوشيده است تا فهرستى در برگيرنده آنچه در [سفينه البحار] است بر اساس بحارالنوار قديم و جديد گردآورد.

چنانكه پيشتر آورديم (سفينه البحار) ضمن آنكه فهرست موضوعات فصول و عناوين[ بحارالانوار] است مجموعه اى ازاخبار احاديث و مطالب تاريخى و رالى و ... را نيز در برداردامااين فهرست تنها شامل عناوين موضوعات به ضميمه برخى از روايات است . مثلا روايت:[ الاب هوالكلاء والمرعى وكان بعض الصحابه جاهلا به] . در سفينه براى ارائه جايگاه آن در بحارالانوار اينگونه آمده است:[ ط صو 477 شا]482 (ط) نشانگر جلد 9 (صو) نشانگر فصل 96 عدد 477 نشانگر صفحه آن جلدَ (شا482) نشانگر آمدن اين خبر در فصل 301از جلد صفحه 482 مى باشد. 4

براى يافتن جاى همين جمله در بحارالانوار جديدابتداء صفحه مربوط به جلد 9

( 164 )

را مى آوريد كه در بالاى صفحه بدينگونه (ط+"9) مشخص شده است .

سپس دراين قسمت نگاه مى كنيد تا به شماره 477 و 482 مى رسيد و آنجا با نگرش به سمت چپ اين دو عدد خواهيد يافت كه اين مطلب در جلد 40 صفحه هاى 255 و 247 مى باشد.

اگرچه اين كتاب تا حدود زيادى مراجعه به سفينه و بهره ورى از آن را آسان نموده است و در مجموعه اثرى است مطلوب و شايسته تقدير ولى بايد در نظر داشت بى نياز كننده از طرح نوين سفينه نيست .

[معجم الفاظ احاديث الشيعه]

مركز تحقيقات دفتر تبليغات اسلامى .

اين مجموعه مفصل ترين معجمى است كه نگارش مى يابد.[ مركز تحقيقات دفتر تليغات اسلامى] در آغاز كار براى بررسى شيوه ها و روش هاى بكار گرفته شده در [معجم نگارى] لجنه اى تشكيل داد.

اينان مجموع[ معجم هائى] را كه تاكنون به نگارش در آمده بود بررسى كرده مزايا و كاستيهاى آنها را مشخص كردند. سپس با [معجم نگاران] متخصصان فن گفتگوهائى انجام داده از نظريات آنان نيز سود جستند. با توجه به اين مسائل با تنظيم دستورالعملى براى چگونگى فيش بردارى با هميارى تنى چنداز فاضلان حوزه كار فيش بردارى كه در مجموع تعداد آن بالغ بر 000.400.1 شد به پايان رسيد.

اين[ معجم] از ويژگيهاى خاصى برخورداراست كه عبارت است از:

1- در روايات اقوال معصومين ( ع ) بطور كامل و سئوالهاى كنندگان نيز تا آنجا كه در تبيين بيان امام نقش داشته باشد فيش شده است .

2- فعلها و تقريرهائى فيش شده است كه براى مراجعه فقيهان محدثان محققان ادبيان و ... مفيد باشد.

3- دراين[ معجم] آيات تفكيك شده و در جلد مستقلى همراه با تعيين موضوع دقيق هر كدام در مجلدات بحارالانوار خواهد آمد. كه اين خوداز ويژگيهاى برجسته اين معجم است . بااين كار تمامى آياتى كه در بحارالانوار بوسيله گفتار معصومين تفسير شده است يكجا گرد مى آيد و مالا پژوهشگران يك[ تفسير به ماثور و روايات] دراختيار دارند.افزون براين با نگارش اين جلد بهره ورى از بيانات علامه و ديگر مفسران كه ذيل آيات آمده است آسان مى گردد.

4-اعلام اماكن واشعار نيز تفكيك شده اند كه سودمندى آن روشن است . اين[ معجم] پس از فيش بردارى و مقابله هاى متعدد جمله ها واژه ها و مواد اينك حرف[ الف] آن مراحل حروفچينى را مى پيمايد

( 165 )

كه اميدواريم با سختكوشى و تلاش دست اندركاران هر چه سريعتر دراختيار محققان و پژوهشگران قرار گيرد.

[ميزان الحكمه]

محمدمحمدى رى شهرى

مجموعه ايست قرآنى و روايى داراى 4260 موضوع و 22730 روايت از منابع پيعه و سنى.[ ميزان الحكمه] را مى توان به[ سفينه البحار] مانند كرد. يعنى همچنانكه خود مجموعه اى قرآنى روايى و گاه تفسيرى است فهرستى است موضوعى بر مجموعه هاى حديثى بويژه[ بحارالانوار] و[ كنزالعمال] . مولف در فراهم آوردن اين مجموعه گرانقدر سالهاى طولانى تلاش كرده واثر شايسته سودمند و قابل توجهرا عرضه كرده است .

شيوه تنظيم[ ميزان الحكمه] بدينگونه بوده است :

1- موضوعات براساس هيئت واژه ها و حروف الفباء تنظيم شده و بدينسان كتاب با [ ايثار] آغاز مى شود و با[ يقين] پايان مى پذيرد.

2- عنوان موضوع مى آيد و پس از آن جايگاه روايات اين موضوع در[ بحارالانوار] [ كنزالعمال] و[ وسائل الشيعه] و... نشان داده مى شود.نيز عناوين فرعى يااصلى از كتاب كه هماهنگ بااين عنوان باشد مثلا پس از واژه[ الامه] آمده است : ( بح ج 7 ص 130 باب 7 كنز ج 12 ص 154 194انظر:الامامه باب 150 و...)

بدينسان گاه موضوعى كه در متن كتاب مثلا 20 روايت دارد به چندين برابرافزايش مى يابد.

3- بعداز عنوان موضوع و آنچه گذشت روايات آن عنوان در ذيل عناوين فرعى مى آيد و دراين عناوين فرعى نيز گاه به عناوين فرعى مناسب از كتاب ارجاع شده است . مثلا ذيل به عنوان[ و دائع الله سبحانه] چنين آمده است :انظر(الامانه الالهيه ).

بنابر آنچه گذشت [ ميزان الحكمه] معجمى است موضوعى كارآمد سودمند وارزشمند و بااين همه كاستيهائى نيز دارد كه حتما از ديد مولف محقق آن پوشيده نيست .اميد كه در آينده با يادآوريهاى پژوهشگران و متخصصان و تلاش مولف تكميل شود.

يادآورى اين نكته نيز ضرورى است كه آوردن[ ميزان الحكمه] در شمار معجم هاى[ بحار] بدان دليل بوده است كه اين مجموعه بيشترين ارتباط را با[ بحارالانوار] دارد.

[ميزان الحكمه] در 10 سال توسط[ مركزانتشارات دفتر تبليغاتى اسلامى] منتشر شده است .

( 166 )

[مفتاح الكتب الاربعه]

سيدمحمود موسوى دهسرخى اصفهانى

اين معجم كليد شايسته و سودمندى است براى يافتن احاديث[ كتب اربعه] . مولف ساليان درازى براى سامان دادن به آن رنج كشيده است واولين جلد آن را به سال 1386 در نجف منتشر كرده است . دراين[ معجم] براى يافتن حديث سه شيوه بكار گرفته شده است :

1-از طريق واژه هاى اول و دوم و سوم حديث بدون توجه به ماده آن كلمه مثلا جمله[ الاتداء فوق التوشح] در حرف[ الف] است و نه در[ ر] و در ماده (ردء). در همينجا بايد يادآورى كنيم كه مولف در گزينش اولين دومين و سومين كلمه ازاحاديث كلماتى را كه در روايات زياداستعمال شده انداستثناء كرده است نيز در جاهائى كه روايت مركب از سئوال و جواب است به جواب امام ( ع ) تكيه شده است .

2-از طريق موضوع در موضوع بندى محتوى روايات به موضوعات جزئى نيز توجه شده است مثلا روايات مربوط به[ احرام] در حرف الف است و در كلمه[ احرام] و نه [حج] كه عنوان عام اين موضوع است . بدينسان اگر موضوع حديث[ اعانه المومن] باشد مى شود به حرف الف و به واژه[ اعانه] مراجعه كرد. نيز به حرف (م ) واژه[ المومنين] . لازم است يادآورى كنيم كه رسيدن به روايات از طريق موضوع بيشترين وجهه همت مولف را تشكيل مى داده است بدينسان مى توان اين [معجم] را يك فهرست دقيق موضوعى بر كتب اربعه دانست و بر همين اساس درقسمت هاى ديگر يافتن حديث به موضوعات ارجاع داده مى شود. مثلااگر جمله[ رب فقيراسرف] را ديديم كه در مقابلش نگاشته شده است[ انظرالاسراف] بيانگر آن است كه اين جمله را بايد در موضوع [ اسراف] در حرف (ر) كه جمله با آن آغاز شده است مى يابيد .

اين توضيح رااز آنجهت افزوديم كه دانسته شود مولف محترم با توجه به گستردگى برخى از موضوعات همانند[ الحجه] كه تمامت جلد 8 را در بر گرفته است جمله هاى ارجاعى را براساس حرف تنظيم كرده است . بنابراين براى يافتن جمله[ قرض المال حمى الزكاه] كه در كنارش آمده است:[ انظرالزكاه] در حرف (ز) و موضوع[ زكاه] به حرف (ق ) مراجعه مى كنيد. كه در آنجا جايگاه حديث بدقت با جلد صفحه شماره باب و حديث از كتب اربعه نشان داده شده است .

3-از طريق آخرين راوى روايات يعنى شخصى كه روايت را بدون واسطه ازامام نقل

( 167 )

مى كند و نامش به صراحت در سند حديث آمده است مثلا روايتى را به ياد داريد و مى دانيد كه روايش[ زراره] است به حرف (ز) مراجعه مى كنيد و مقصود را مى يابيد. واگر روايت بدينگونه بود[ عبيد بن زراره عن ابيه] راوى اخير[ عبيد] به شمار آمده است و نه[ زراره] . نكته شايان توجه دراين قسمت اين است كه مولف در پايان هر جلدىفهرستى ترتيب داده است از موضوعات و نامهاى روايان بجز صفحه كتاب عددى گذاشته شده است كه نشانگر تعداد روايات آن فرداست در كتب اربعه . مثلا در مقابل[ زراره ابن اعين] عدد (1227) را مى بينيم كه نشانگر تعداد روايات زراره است در كتب اربعه .

مولف روايتى را كه براى اولين بار جمله از آن نقل مى شود بطور كامل مى آورد و آنگاه در قسمتهاى بعدىبه آن ارجاع مى دهد.اين كارگر چه خالى از فايده نيست ولى از يكسوى بر حجم كتاب افزوده واز سوى ديگر چاپ و نشر آن را به تاخيرانداخته است . مولف در آغاز بنابر اختصار داشته و فقط جمله هاى مقصوداز روايات را مى آورده و جلداول را نيز بر همين اساس ترتيب داده است اما در جلدهاى بعدى تمام روايت را بدون سند ذكر كرده تا مراجعه كنندگان به اين كتاب اگر با سند حديث كارى نداشتنداز مراجعه به كتب اربعه بى نياز باشند 5 .

مولف بر كتاب حاشيه ها و تعليق هائى دارد پيرامون مقابله رواياتپ در منابع چهارگانه و ضبط اختلاف احاديث و توضيح و تشريح برخى از واژه ها.

[مفتاح الكتب الابعه] كه شايد بالغ بر 38 جلد شود. تاكنون 28 جلد از آن تا پايان حرف () منتشر شده است . و مولف مشغول طبع و نشر جلدهاى بعدى است كه اميداست زمان انتشارش چندان دور نباشد.

[معجم المفهرس كتب اربعه شيعه]

موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى

اين[ معجم] كه گويا مراحل نهائى تنظيم و تاليف را مى گذراند مراحل نهائى تنظيم و تاليف را مى گذراند فهرستى است واژه ئى برتمامت احاديث[ كتب اربعه] . مولفان در توضيح كار خود چنين نوشته اند س:در كتاب[ معجم المفهرس كتب اربعه شيعه] روش اين است كه جوينده با در دست داشتن هر كلمه اى از متن حديث مورد نظر مى توان به راحتى در ذيل آن كلمه بدان حديث دست يابد حتى اگر شخص مفهوم حديثى رابداند مى تواند با يادآورى مترادفات آن به حديث دست يابد. روش كار دراين معجم بيشتر به كار فواد عبدالباقى در[ المعجم المفهرس] قرآن شبيه است بااين

( 168 )

تفاوت كه ما براى جلوگيرى ازاطناب برخى كلمات كثير الاستمال چون حروف وامثال آن را حدف كرده ايم تا بتوانيم همانطور كه حضرت آيه الله العظمى منتظرى فرموده اند كارى جامع و كم حج ارائه دهيم .]...

[مولفان معجم المفهرس كتب اربعه شيعه با آگاهى به مشكلات كار و لغزشهاى اروپائيان در تاليف معجم المفهرس احاديث اهل سنت با سعى تمام مشغول تهيه اين كتاب مفيد هستند].اميداست اين اثر هر زودتر دراختيار محققان و پژوهشگران قرار گيرد.

[ المعج المفهرس لالفاظ اصول الكفاى]

الياس كلانترى و ...

فهرستى است واژه ئى براصول كافى براساس چاپهاى متعدد آن .اين كتاب از دو قسمت تشكيل شده است . در قسمت اول متن روايات آمده است كه در صورت طولانى بودن به چند بخش تقسيم مى شود كه اگر كسى اول روايت يااول يكى ازاين بخشها را به ياد داشته باشد مى تواند روايت را با مراجعه به همين قسمت به دست آورد. در بخش دوم تمام كلمات احاديث آمده است جز كلماتى كه آمدن آنها سودمند نبوده است . براى استفاده كردن از قسمت دوم كتاب (كه كارآمدتراز قسمت اول است ) عدد مقابل واژه را در قسمت اول پى گيرى مى كنيم و با آدرسى كه در مقابل آن هست به مقصود دست مى يابيم . مثلا براى يافتن جمله[ من كثر كذبه به ذهب بهاوه] دراصول كافى اگرابتداء جمله را بياد داشته باشيم درحرف (م ) و در قسمت اول خواهيم يافت كه در مقابلش نوشته شده ب 327 ح 13 (ج 4.38). بدان معنى كه اين حديث در باب 327 حديث سيزدهم است كه در چاپ 4 جلدى با ترجمه آقاى مصطفوى در جلد 4 صفحه 38 آمده است . حال اگر خواسته باشيم جاى اين جمله را در چاپهاى ديگر[ اصول كافى] دريابيم به فهرست ابواب اصول كافى مراجعه مى كنيم كه بعداز مقدمه آمده است . آنگاه شماره 327 را پيدا كنيم كه آدرس باب در دو چاپ [دارالكتب] و[ اسلاميه] در مقابلش نوشته شده است .

حال اگراز جمله ياد شده فقط كلمه[ بهاوه] را بياد داريم به قسمت دوم و حرف (ب ) مراجعه مى كنيم . خواهيم ديد كه در مقابلش عدد.7189 قرار دارد.اين شماره را در قسمت اول پيدا مى كنيم و پس از آن ادامه كار به صورتى است كه در بالا توضيح داديم .

اين فهرست در جهت دست يابى به روايات از طريق واژه ها كار آمداست و سودمند. مولف در مقدمه اى مفصل شيوه كار و نحوه بهره ورى از كتاب را به تفصيل آورده است .

( 169 )

[ الهادى الى اصول الكافى]

سيدجوادمصطفوى

راهنماى واژه ئى اصول كافى و برخى از شرحهاى آن از جمله شرح ملا صالح مازندرانى ملاصدرا و چاپهاى مختلف اصول كافى مى باشد.

در ملاقاتى حضورى مولف محترم گفتند شيوه عمل دراين معجم همانند [ الكاشف] است . بنابراين كتاب دو بخش خواهد داشت كه از بخش اول به جمله اى دست خواهيم يافت كه واژه مقصود در آن است . و در بخش دوم جايگاه آن جمله در اصول كافى به تحقيق و تعليق آقاى غفارى چاپ 4 جلدى به ترجمه كمره اى و ترجمه خود مولف و شرح ملاصدرا و ملاصالح مازندرانى مشخص خواهد شد. شايسته است مولف محترم شرح پرمايه و گرانقدر علامه مجلسى[ مرآت العقول] را نيز ضميمه كنند.اين[ معجم] با توجه به زبردستى و مهارت آقاى مصطفوى در معجم نگارى اثرى مفيد و سودمند خواهد بود. براساس آنچه مولف محترم گفتند اين كتاب مراحل نهائى چاپ را در مشهد بوسيله موسسه چاپ وانتشارات آستان قدس رضوى مى گذراند كه اميداست هر چه زودتر منتشر شود.

[ الخزانة اللغوية الموسعة والدليل اللغوى للكتب الابعة]

روءوف جمال الدين

مجموعه ايست گرانقدر وارزشمند كه موضوع اصلى آن[ غريب الحديث] است و تحقيق در واژه هاى[ كتب اربعه] .اما با توضيحى كه خواهيم داد روشن مى شود كه معجم واژه ئى كار آمد و سودمندى است در دست يافتن به روايات[ كتب اربعه] .

مولف در آغاز واژه حديث را مى آورد. و پس از آن ماده اصلى آن را. آنگاه ريشه كلمه مى آيد و غالبا براساس[ مقاييس اللغه] . و بالاخره با تكيه بر منابع لغوى وادبى ديگر اصل اشتقاق معانى حقيقى و مجازى كلمه فروق لغوى اضداد لغوى ثلاثى يا رباعى مجرد يا مزيد فيه صحيح يا معتل بودن كلمه تبيين و بررسى مى شود و متن حديث نيز با حفظ سنداگر خيلى طولانى نباشد با مشخص ساختن جايگاه آن در ماخذ مى آيد. مولف در سامان دادن به اين كتاب به بيش از 110 كتاب لغت مراجعه كرده است .

تبيين و تشريح واژه هااز[ كافى] آغاز شده است و براساس ابواب و روايات آن بيش رفته است . در كتابهاى ديگر نيزاين ترتيب رعايت مى گردد و مكررات به آنچه

( 170 )

پيشتر آمده است ارجاع مى شود 7 .

[ الخزانه] اينك در قم توسط انتشارات هجرت در حال چاپ وانتشار است كه 3 جلد آن بزودى انتشار خواهد يافت .

[مفتاح الوسائل]

سيدجوادمصطفوى

فهرستى است واژه ئى فنى دقيق كارآمد و سودمند. مولف كتاب در زمينه فهرست نگارى كارهاى ارجمندى سامان داده است واز صلاحيت شايستگى و مهارت قابل توجهى برخورداراست .اين فهرست كه متاسفانه هوز بيش از دو جلد آن - تا پايان حرف (ث ) انتشار نيافته است فهرستى است براى دست يابى به مجموعه گرانقدر وارزشمند[ وسائل الشيعه] كه اينك مرجع و منبع تحقيقات و پژوهشهاى فقهى واجتهادى است . شيوه تنظيم و ترتيب كتاب بدينگونه است :

1-الفاظى ازاحاديث كه شامل قول فعل و تقريرامام است فهرست شده است . نيز آيات قرآنى كه در متن روايات مورداستشهاد قرار گرفته است . سئوالها نيز اگر در جواب امام ( ع ) بدان اشاراتى نباشد مثل اينكه جواب امام ( ع ) به (لا) يا (نعم ) و ... باشد آورده شده است .

2-از واژه ها آنهائى انتخاب شده اند كه مورد مراجعه پژوهشگران از فقيهان اديبان محدثان و ... باشد بنابراين حروف اشارات و موصولات نيامده است . مثلا در حديث ذيل تمامت واژه ها فهرست شده است : [يجب على الامام ان تحبس الساق من العماء والجهال من الاطباء و المفاليس من الاكرياء]. بنابراين اين در ماده[ جعل[ [ ياخذ منه الجهل] [ جعل] فهرست شده است اما در[ يجعل ظهره الى القبله] فهرست نشده است و فقط [ ظهر] و[ قبل] آمده است همچنين در ماده[ اتى] [ياتى] در جمله[ ياتى البيت] فهرست نشده است اما[ انى آتى النساء و آكل النهار] فهرست شده است .

3- سعى شده است جمله هاى انتخاب شده مفيد و تمام باشد لذا گاه براى تقسيم جمله يك يا دو كلمه ازاول حديث آمده و پس از نقطه چينى جمله مقصود ذكر شده است .

4-معجم براساس[ مواد] كلمات است و در ترتيب آن فعل براسم و در فعل ماضى بر مضارع و نيز مجرد بر مزيد فيه مقدم است .

5-احاديث دراين[ معجم] بااعداد نشان داده مى شود و بدين جهت مولف تمام 20 جلد[ وسائل الشيعه] را شماره گذارى كرده است . همچنين در بخش دوم طرحىريخته است كه بوسيله آن محققان مى توانند

( 171 )

مطلوب خود را در چاپ 3 جلدى[ وسائل نيز بيابند. 8

جلداول اين كتاب به سال 1349 شامل حرف ( الف )انتشار يافته و جلد دوم آن در سال 1363 شامل حرف (ب ت ث ) مولف هم اكنون مشغول تنظيم مجلدات بعدى است .اميد كه انتشار آن بطول نيانجامد.

[ المعجم المفهرس لالفاظ وسائل الشيعه]

سيدحسن طبيبى

فهرستى است واژه ئى براى دستيابى به احاديث[ وسائل الشيعه] . اين فهرست براساس[ ماده] واژه هاى تنظيم يافته است با اين ويژگيها:

1- تمام حديث يكبار در واژه ئى كه در حديث محور سخن است ذكر مى شود و در قطعه هاى مختلف ضمن نشان دادن جايگاه آن در[ وسائل] به آن [ماده] ارجاع مى شود تا پژوهنده اگر نيازى به سند حديث نداشت از مراجعه به[ وسائل] بى نياز باشد. مثلا[ فاخذ نوح التابوت فدفنه فى الغرى] 10 ص 300 ح[ 1 انظر النجف] يعنى اين جمله از حديثى است كه در ماده[ نجف] تمام آن آمده است و در[ وسائل] جلد.10 صفحه 300 حديث اول است .

2- در واژه هاى مضاف همانند اهل البيت اهل اذمه ارض الخراج و ... غالبا متن عبارت از مضاف اليه مى آيد و يعنى[ اهل البيت] را در[ بيت] و[ اهل الذمه] را در [ الذمه] بايد جستجو كرد.

3- نقطه چينى ها قبل از جمله ها يا در وسط و پايان آنها نشانگر حذف قسمتى از روايت است . دراين حذفها سعى بر آن است كه بع معنى اخلالى وارد نشود و جمله مفيد باشد 9 .

اين[ معجم] شامل ده جلد مى باشد كه 3 جلد آن توسط[ منشورات الاعلمى - تهران] و بقيه توسط دفترانتشارات اسلامى چاپ و منتشر شده است .

پاورقى ها

1. سفينه البحار ج 1.

2. حاج شيخ عباس قمى مرد تقوا و فضيلت .81.

3. مدرك پيشين .85.

4. مستدرك سفينه البحار ج 1و7 مقدمه با گزينش و تلخيص .

5. مفتاح الكتب الاربعه ج 1 مقدمه ج 10.38.

6.انديشه (ويژه نامه انجمن اسلامى موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى ).29.

7.الخزانه ج 1.مقدمه .

8. مفتاح الوسائل ج 1.(ز) و بخش دوم ص /01

9.المعجم المفهرس لالفاظ وسائل الشيعه ج /07