( 102 )

آفات علم (9) : تقرب به دربار سلاطين

درهشت قسمت گذشته، به بررسى شش آفت از آفات علم پرداختيم.

اجمالا يادآورى مى‏شود:

- غرور

- كبر

- حسد

- علم بى عمل‏

- كتمان

- دنيا طلبى‏

هدف آن بود كه راه خدائى مان، در طلب علم، به بيراهه كشيده نشود، و از شاگردى مكتب امام صادق(ع) در علم و عمل، به پيروى از ابليس و در دام شياطين نيفتيم.

با اين انگيزه، به شناخت «آفت»ها روى آورديم. تا با بصيرت، قدم برداريم.

اينك... در اين قسمت، آفتى ديگر:

تا انسان، از «هواى نفس» برخودار است،

تا شيطان، مهلت اغواى مردم را تا«قيامت» دارد،

و... تا عالم خلقت، عرصه نبرد خير و شرّ و «فلاح» و «فجور» است، بازار ابليس، بى مشترى نيست و كالاى «نفسانيات»، روى دست شيطان نمى‏ماند.

خوب و بد در همه اقشار وجود دارد.

و صالح و فاسد نيز در همه طبقات، يافت مى‏شود،

و... از جمله در «علما» .

پرداختن به اينگونه مباحث، نه تنها وهن مقام علم و توهين به رتبه علماء نيست، بلكه گامى در

( 103 )

دفع مفاسد و دفاعيّه ‏اى از «خوبان»است كه آلايش «بدان»، دامن حرمت آنان را نيالايد.

تعبير «علماء سوء» را خود پيشوايان دين فرموده‏اند و چهره آنان را افشا، و عملكردشان را روشن، و آفات و زيان‏هايشان را بيان كرده و برملا ساخته‏اند.(1)

كلام رسولخدا(ص) است كه:

«ويل لأمّنى من «علماء السوء» يتخذّون هذا العلم تجارة يبيعونها من أمراء زمانهم، لا اربح اللّه تجارتهم.» (2)

واى بر امّت من از عالمان بد، كه اين علم را تجارت گرفته و آن را به حكام زمان خود مى‏فروشند، خداوند تجارتشان را سودبخش نسازد!

و امام عسگرى(ع) در بيان اوصاف و شرائط آخر الزمان چنين پيشگوئى فرموده كه:

«سيأتى زمان على الناس... و علمائهم فى ابواب الظلمة»(3)

بودن علما در دربار ستمگران، يكى از اوصاف زمان پيش از عصر ظهور مصلح كلّ است. اين نشاندهنده عمق فاجعه است كه دانايان تباهى آفرين به بار مى‏آورند ودليل گستردگى مفاسد و زيان هائى است كه پيامد فساد و آلودگى «علماء سوء» است. چرا كه علما، نقش سرچشمه افكار و اعتقادات و باورهاى مردم را دارند و آلودگى سرچشمه، به همه نهرها و جويبارها و كانال‏ها سرايت مى‏كند.

و نقش علم، همچون منبع است، كه اگر به آفت و ميكروب آلوده گردد، در همه شريان‏ها و لوله‏ها و منازل كه آب جريان مى‏يابد، تأثير مى‏گذارد.

فساد سارى و جارى‏

نه علم يكجا مى‏ماند و نه عالم يكجا متوقّف مى‏شود.

آنسان كه صلاح و سداد روحانى، در متن جامعه گسترده مى‏شود و در رگ‏هاى زمان جارى مى‏گردد و به «عموم»، سود مى‏رساند و نسل‏ها را در توالى زمان تربيت و تهذيب مى‏كند، فساد او نيز اينچنين است. بيچاره مردم!...

آن كه در روستاها، چشم به دهان عالم ده دوخته است،

و آن كه در شهرها، ديده به رفتار روحانى،

آن كه باورهاى خود را از علما مى‏گيرد،

و آن كه دل و جان خويش را از «سقايت» آنان سيراب مى‏كند،

آن كه اعمال علما را حجّت مى‏داند،

آن كه جام ذهن را از مخزن تبليغات روحانى پر مى‏سازد،

آن كه گوش به سخن را از مخزن تبليغات روحانى پر مى‏سازد،

آن كه زندگى را بر مبناى تعليمات آگاهان به قرآن و حديث، بنا مى‏نهد،

و... چه گناهى كرده است اگر با مزرعه‏اى آفت زده و سرچشمه‏اى آلوده روبرو شود و «بار» عوضى در انبان بريزد، يا آب مسموم در كاسه و كوزه؟.

( 104 )

به فرموده امير المؤمنان، لغزش عالم و دانشمند، همچون شكستن كشتى است كه هم خود غرق مى‏شود و هم سرنشينان را به دست موج و كام دريا شپرده، غرق مى‏سازد:

«زلّة العالم كانكسار السفينة تغرق و تغرق» (4)

اگر سرچشمه، پاك و بى آلايش باشد،

اگر منبع، آب سالم و تصفيه شده داشته باشد،

تعفّن جويها و آلودگى آب لوله‏ها چندان مهّم نيست، چون به مخزن پاك و سرچشمه جوشان و زلال وصل است و منبع و سرچشمه، آب‏هاى راكد و عفن و آلوده مسير را هم مى‏رويد و مى‏شويد و مى‏پالايد و بقيّه را هم تطهير و آفت زدائى مى‏كند.

مگر نه اين كه «فروع»، تابع «اصول» است؟

مگر نه اين كه «اجزاء» از «مجموعه» رنگ و شكل مى‏گيرد؟

و مگر نه اين كه «دانائى» و «توانائى»، تأثيرى گسترده در سطح جامعه دارد؟

مگر نه اين است كه «علم» و «قدرت»، بازتابى وسيع در سيماى اجتماع پديد مى آورد؟

و ... بالأخره، مگر نه اين كه «عالمان» و «حاكمان»، سرنوشت افكار مردم و اداره امور جامعه را در دست دارند، ليكن هر كدام در قلمروى خاص؟. پس طبيعى است كه با صلاح و فساد اين دو قشر، جامعه هم فاسد يا صالح شود.

و چه زيباست كلام نبوى كه فرمود:

«صنفان من امّتى اذا صلحا صلحت امّتى واذا فسدا فسدت امّتى، قيل: يا رسول اللّه ومن هما؟ قال: الفقهاء والأمراء.» (5)

گر چه صلاح و فساد فقها و امرا، در صلاح و فساد امّت نقش اساسى دارد، ليكن اگر حكومت‏ها هم فاسد باشند ولى در جامعه، علماى صالحى وجود داشته باشند، باز هم جامعه به فساد مطلق كشيده نمى‏شود. زمان سلطه طاغوت را در ايران به ياد آوريد؛ گر چه نظام، فاسد و فساد پرور بود، ولى به بركت دم حياتبخش علماى صالح م كلام نورانى برخاسته از دل دانشمندان دلسوز و پرهيزكار، بارقه‏اى از ايمان و زمينه‏اى از صلاح در متن وجدان‏ها و احساس‏ها و باورها مانده بود،... كه بالأخره همان سبب ساز نجات امّت شد.

ولى، جامعه‏اى را فرض كن كه هم حاكمان فاسد باشند و هم عالمان، چه به روز آن مردم مى‏آيد؟ خود دانى! كافى است نگاهى به كشورهاى به اصطلاح اسلامى امروز و حكومت‏ها و مفتيان و علماى آنها در بلاد عربى خليج و غيره بيفكنى، تا نتيجه فساد حكومت و وابستگى رؤساى مذاهب به سلاطين و اميران و شيوخ و ملوك را ببينى.

چرا چنين است؟

چون نقش عالمان دين، نقش الگوئى و اسوه‏اى و سرمشقى است،

چون علما، سمبل‏هاى علمى و نظرى دين در

( 105 )

ديد مردم اند،

چون خلق اللّه، مى‏خواهند تجسّم پاكى‏ها، قداست‏ها طهارت‏ها و علماى صالح را در روحانى شاهد باشند، و اين توقع، به جا هم هست. امّا...

وقتى خطّ سر مشق، كج باشد،

آنجا كه سمبل، نقطه ضعف داشته باشد، وقتى الگو، خود، الرزش‏ها را زير پا بگذارد، اعوجاج پيروان و رهروان و تغذيه شوندگان و... امرى طبيعى است.

به بيان حضرت امام:

«... قضيّه ورود علما در دستگاه ظلمه و سلاطين، غير از ورود افراد عادى است... يك فقيه، يك قاضى مثل ابوهريره و شريح قاضى، وقتى كه در دستگاه ظلمه وارد شوند، دستگاه را عظمت مى‏دهند، اسلام را لكّه دار مى‏كنند، يكنفر فقيه اگر وارد دستگاه ظلمه شد، مثل اين است كه يك امّت وارد شده باشد...»(6)

وقتى چنين شود، نه اعتمادى به علماء مى‏ماند، و نه انتقادى از امراء مى‏شود. ديده‏ايد كه گاهى دريك خانواده، وقتى مادر به پدر احترام قائل نيتس، از كودكان نبايد توقّع داشت.

وقتى افراد يك خانه، به سرپرست خانه بى حرمتى كنند، از همسايه‏ها و اهل محلّ، انتظار حرمت نهادن بيهوده است.

وقتى متولّى يك امامزاده، براى امامزاده حرمت قائل نباشد، ديگران نه تنها بى حرمتى مى‏كنند، بلكه در صورت توان، فرش و چراغ حرم را به يغما مى‏برند!...

عالم دين، كه بايد پاسدار ارزشها و نگهبان حرمت علم باشد، وقتى روبه دربارها نهد و علم خويش را وسيله تقرّب به حاكمان سازد، خودش نيز از حرمت و آبرو و اعتبار مى‏افتد.

هارون الرشيد كسى را پيش «مالك بن انس» فرستاد كه بيايد و به او حديث بگويد. مالك پيغام داد: پيش علم مى‏آيند(نه آن كه علم، پيش ديگران برود!...) رشيد به منزل او رفت و وارد خانه شد و مثل مالك به ديوار تكيه داد. مالك گفت: خداوند، مقام دانش را بزرگ داشته است!... آنگاه هارون الرّشيد برخاست و روبروى مالك نشست (همچون شاگردان).

الغرض! عالم و روحانى كه سمبل ارزشها و مظهر والايى هاست،به هر اندازه به انحراف و اعوجاج آلوده شود، در واقع قداست علم و ارزش دانش را زير پانهاده و بى اعتقادى ديگران را سبب مى‏شود و انحراف و سقوط و لغزش جامعه و فساد مردم را در پى دارد. و اين همان فساد سارى و جارى است...

سوء سابقه‏

مراد، سوء سابقه يك فرد يا گروه نيست، بلكه پيشينه تاريخى«خدمت علم به سلطه‏ها» و استخدام دانشمندان به نفع مقاصد و مصالح زمامداران است.

( 106 )

كدام مذهب را مى‏شناسيد كه شاهد اين فساد نبوده باشد؟

كدام آئين است كه علمايش، مطمع قدرتمندان نبوده باشند؟

سرگذشت امّت‏هاى گذشته و اديان پيشين، نمونه‏هاى فراوانى را شاهد بوده كه برخى از عالمان، خود را به سلطه‏ها فروخته‏اند يا اجير شده‏اند يا خود شيرينى كرده‏اند، يعنى معامله‏اى به صورت فروش يا اجاره، و يا حتى بصورت هبه و بخشش صورت گرفته است. اين پيروى از سلاطين و «ركون به ظالمين»، يا بخاطر مالدوستى است، يا جاه‏طلبى،(7) انگيزه‏اش، يا طلب «ثروت» است: يا «رفعت»، يا «وجاهت»!.

و در تاريخ، چه بسيار لغزش‏ها و فسادها و وابستگى‏ها و دنيا طلبى‏ها و رياست خواهيها و ضعف نفس‏هاى برخى عالمان غير ربّانى مذاهب بوده كه مردم را منحرف و از آئين آسمانى دور و گمراه ساخته است.

علماى يهود كه در خدمت سلطه‏ها بودند،

علماى نصارى كه به نفع قدرت‏ها عمل مى‏كردند،

احبار و رهبانى كه به سود سلاطين و حكام، «تحريف كلمات» داشتند،

قضاوت و مفتيانى كه در دربارهاى خلفا، جا خوش كرده و طبق خواسته خليفه، «حكم» كرده و «فتوا» مى‏دادند،

راويان و كاتبان و مؤلّفان و شاعران و ادبايى كه روايت و نويسندگى وتأليف و شعر و ادب و هنر خود را «وقف خاص» اميران مى‏كردند، و بسيارى از اين قبيل،

آيا مى‏دانيد كه چه لطماتى به باور توده‏ها مى‏زدند؟

چه حيثيّى را از مقام علم و ادب و فضل، برباد مى‏دادند؟

و چه آبروهايى از جبّاران بى آبرو مى‏خريدند؟

آنچه در دنياى يهود و بنى اسرائيل، پس از موسى اتفاق افتاد، كم چيزى نبود!

ماجراهاى تحريف گر و اختلاف افكن و مذهب ساز در مسيحيّت، كه در ارتباط با حكومت‏ها پديد مى‏آمد، نيز از اين قبيل است.

در امّت‏هاى پيشين، سمبل و مظهر چنين عالمانى«بلعم باعورا» است كه با داشتن علمى فراوان و مقامى والا، وآگاهى از «اسم اعظم» و رتبه «مستحباب الدّعوه» داشتن، در تقابل حق و باطل، و در برخورد موسى و فرعون، جانب فرعون را گرفت و حتّى براى نفرين موسى از علم و مقام خويش استفاده كرد.

به فرموده امام رضا(عليه السلام):

«به بلعم باعورااسم اعظم داده شده بود، ولى به فرعون گرويد... فمال الى فرعون»(9)

و از وجهه و دانائى خويش، در راه خواسته فرعون وبر ضدّ يك پيامبر بهره گرفت و زمينه‏هاى صلاح و هدايت و كمال رابه زمينه‏هاى فساد و گمراهى و تباهى وسقوط مبدّل ساخت، و از

( 107 )

اوج نردبان، افتاد،

و از قلّه رفعت علم، سقوط كرد،

و به درّه پست دربارى بودن تنزّل نمود،... و آنگونه بدعاقبت شد كه داستانش را خداوند در قرآن، به عنوان «عبرت» ديگران ياد مى‏كند.

علامه طباطبائى در بحث از آيه مربوط به اومى‏نويسد:

«آين آيه روشن مى‏كند كه تنها اتّصال و پيوند با اسباب آشكار و عادى، در هدايت و سعادت حتمى انسان نيست، و خواست خدا هم در اين زمينه مطرح است».

تاريخ اسلام نيز از اين فاجعه، مصون نمانده است.(10)

آنان كه پس از رسولخدا(ص) آيين او را دستخوش هوسرانى‏هاى خود ساختند و حتّى به جعل حديث و كذب بر پيامبر پرداختند، يكى از انگيزه هايشان هم تقرّب به خلفا و واليان و اميران بود. مع الأسف!

به قول«محمود ابوريّه»:

«... عامل و سبب چهارم در جعل حديث از زبان پيامبر، نيّت تقرّب به سلاطين و اميران و پادشاهان بوده است. علماء سوء، همچنان كه بخاطر رضايت سالاطين، بر پيامبر دروغ بستند، با همين انگيزه، در احكام شرعى و فروع فقهى به دروغ، احاديثى از قول پيامبر جعل كردند. روايات جعلى بسيارى كه در ستايش سلاطين و بزرگداشت مقام آنان است، از همين دسته است. افراد نادان، در اين دوره هم مثل گذشته، با استناد به همين احاديث جعلى، به تملّق و چاپلوسى پادشاهان مى‏پردازند...»(11)

آيا كذب حديث سازان و راويان جاعل بر پيامبر، جز بخاطر رضاى حاكمان و همراهى با خلفاى فاسد وجز براى تقرّب به سلاطين و ولادت امر بوده است؟

وكم له فى التاريخ من نظير!!...(12)

داد و ستد بر سر «دين»

ملوك و سلاطين، در غالب، تجسّم خود كامگى و مردم فريبى بوده‏اند.

الاّ ماشذّ و ندر!

و سلطه‏هابطور معمول، مبتلا به فساد و فتنه، و دربارها، هميشه آلوده به فسق و گناه،

و رابطه با دربارها، بر اساس هواى نفس و رسيدن به مال و جاه،

با چنين وضع، اينگونه رابطه‏ها در نظرها زشت بوده است،

و رفتار حاكمان، موجب بى اعتمادى مردم به آنان .

از اين رو، براى پوشش دادن به باطل خود، نقابى از حقّ بر آن مى كشيده‏اند و گاهى اين نقابداران، از رده علما برگزيده مى‏شدند، كه هم «وجاهت ملّى» داشته باشند، و هم پايگاه مردمى و هم حجّيت شرعى، و هم مصونيّت از تعرّض و... آن هم بيشتر از مهره‏هاى درشت و رده‏هاى بالا!

سلطه‏ها براى جذب عالمان، دام مى‏گستردند،

و برخى از عالمان، براى انجذاب به دنياى سلاطين، گاهى از دين مايه مى‏گذاشتند و باج علمى مى‏دادند،

و... آنچه در اين «جذب» و «انجذاب»، ذبح مى‏شد، حقيقت دين و جوهر مكتب و ايمان مردم بود، البته پس از قربانى شدن دين خود اينگونه عالمان!

مگر نه اين كه نزديكى به مغرب، دور شدن از مشرق را در پى دارد؟

مگر نه اين كه آمدن رو به درّه و دامنه، فاصله گرفتن از چكادو قلّه است؟

قرب به سلاطين نيز موجب بعد از خداوند است.

اين كلام پيامبر است كه درباريان و حاشيه نشينان ظّلمه از خداى متعال دورند:

«ايّاكم و ابواب السلطان و حواشيها، فان اقربكم من ابواب السلطان و حواشيها ابعد كم عن اللّه عزّوجلّ»(13)

حكّام، برخورد «معامله گرانه» با علما مى‏كنند. در هر دادنى به فكر ستاندن، در هر خرجى در انديشه دخل و در هر امتيازى كه مى‏دهند، به فكر بازدهى و سودآورى آن به دربار و وجهه و منافع خويشند... هر تصوّرى جز اين، سادگى و خوش باورى است!

اين را كسانى همچون ابوذر و ابن مسعود، كه شناخت ويژه‏اى از چهره و سياست حكّام داشتند، چه خوب بيان كرده‏اند.

ابوذر غفارى به سلمه گفت:

اى سلمه! با دربار سلاطين رفت و آمد نكن و با آنان گرم مگير، چرا كه تو به چيزى از دنياى آنان دست نمى‏يابى مگر آن كه آنان، بيشتر و بالاتر از آن را دين تو مى‏گيرند.(14)

و ابن مسعود گفته است:

گاهى يك نفر، همراه دين وارد بر سلطان مى‏شود ولى بى دين بيرون مى‏آيد. گفتند: چرا؟ گفت: زيرا با به قيمت به خشم آوردن خداوند، او را راضى مى‏كند!...(15)

با اين حساب، تاراج دين در دربارهاست و سلامت آن در دورى از سلطه‏هاى جائز. به اين نكته درگفتگوى امام صادق با يكى از ياران توجّه كنيد:

امام صادق (ع) به جهم بن حميد فرمود:

- آيا با حكومت و سلطه اينان در نمى‏آميزى؟

- نه.

- چرا؟

- براى نگهدارى دينم!

- آيا بر اين موضوع، مصمّم هستى؟

- آرى.

- امام فرمود: اينك دينت براى تو سالم مانده است!.(16)

حق، همين است، و هر چيزى جز اين، توجيه است و خود فريبى يا عوام فريبى. پيامبر اسلام(ص) فرموده است:

«كسانى امّت من، در دين فقيه خواهند شد و

( 108 )

اهل قرآن خواهند بود، آنگاه گويند: ما پيش اميران مى‏رويم، از دنياى آنان بدست مى‏آوريم، امّا دين خود را از آنان دور نگه مى‏داريم، ولى چنين نخواهد بود، همچنانكه از درخت خاردار، جز تيغ بدست نمى‏آيد، از تقرّب و نزديكى به امرا هم جز خطا و گناه فراهم نمى‏آيد...»(17)

هشدارهاى رسول خدا

معاشرت، به همرنگى مى‏انجامد،

و رفت و آمد افراد، تأثير متقابل بر هم مى‏گذارد(البته غلبه، بيشتر اوقات با فاسدان است)

و انس و الفت با هر كس و هر گروه، آدمى را به خلق و خوى و خصلت‏هاى آنان مى‏كشاند.

چرا كه يا بايد با آنان همرنگ شد و ماند، يا بايد با آنان در جنگ شد و رفت! و رنگ نگرفت و از آنان بريد!...

مگر نه اين كه از مراوده‏ها و معاشرت‏ها، ملاكى براى شناخت افراد مى‏يابند؟

مگر نه اين كه: كبوتر با كبوتر باز با باز...

مگر نه اين كه:

صاحب رسالت و شريعت، حضرت رسول«ص»، از پديده قدرت گرائى و دربارى شدن علما و داعيه داران مكتب، به عنوان خطرى بزرگ ياد مى‏كند و عالمان اسلام را از گرايش به سلاطين نهى مى‏فرمايد و امّت را از اعتقاد و اعتماد به چنين روحانى نمايان دين به دنيا فروش بر حذر مى‏دارد.

از سخنان و هشدارهاى بيداد گر آن حضرت، به چند نمونه مى‏نگريم، تا رهتوشه سفرمان و چراغ زندگيمان و هادى روابطمان باشد:

فرمود:

«العلماء امناء الرسل على عباد اللّه ما لم يخالطوا السّلطان، فاذا فعلوا ذلك فقد خانوا الرسل، فاحذروهم و اعتتزلوهم!»(18)

عالمان، امينان رسولان بر بندگان خدايند، تا وقتى كه با سلطان نياميزند،پس اگر چنين كردند به پيامبران خيانت كرده‏اند پس از آنان حذر و كناره‏گيرى كنيد.

و باز فرمود:

«الفقهاء امناء الرسل ما لم يدخلوا فى الدّنيا. قبل: يا رسول اللّه و ما دخولهم فى الدّنيا؟ قالّ: اتّباع السّلطان، فاذا فعّلوا ذلك فاحذروهم على اديانكم.»(19)

شگفتا! مسئله تا اين حدّ نكوهيده و خطرناك و زيانبار است...

تا حدّ خيانت به رسولان الهى،

تا مرحله‏اى كه گريختن از آنان و بيم داشتن بر دين، لازم مى‏شود!...

و طبيعى است،

چرا كه دنيا خواهان و آخرت طلبان، با هم جوش نمى‏خورند، و راه حق باطل، و رحمان وشيطان، از هم جداست،

( 109 )

و براى جمع هر دو، بايد از يكى ديگرى مايه گذاشت و براى دوختن گسيختگى‏هاى دنيا، از دين قيچى كرد و بر آن وصله زد، كه در اين رهگذر، دين از دست مى‏رود، يقيناً و دنيايى هم فراچنگ نمى‏آيد، احتمالاً. بقول شاعر:

و نيز فرمود:

«شرار العلماء الّذين يأتون الأمراء و خيار الامراء الّذين يأتون العلّماء»(21)

بدترين عالمان، درباريان اند و بهترين اميران، مرتبطان با علماء...

و نيز از سخنان آنحضرت است:

«اذا قرء الّرجل و تفقّه فى الدّين ثمّ اتى باب السلطان تملّقا اليه و طمعاً فى يديه حاض بقدر خطاه فى نار جهنّم (22»)

وقتى كسى اهل علم و فقه در دين شد، سپس از روى تملّق و طمع به دربار سلاطين رفت، برابر آن گام‏ها كه برداشته به آتش دوزخ رفته است!...(22)

به گفته مرحوم فيض كاشانى:

رابطه و مراوده با سلاطين و قدرتمندان، انسان را در معرض گناه قرار مى‏دهد. زيرا گاهى به نافرمانى خدا مى‏انجامد و چنين شخصى، با كارش، با سخنش، با اعتمادش، به معصيت گرفتار مى‏شود و در سخن، چه بسا با دعا گوئى و ثنا خوانى براى ظالمان، يا تصديق باطلهاى آنان، سرتكان دادن و خوشامد گفتن و اظهار محبّت و علاقه و موالات و شوق ديدار و آرزوى طور عمر و... خشم خدا را فراهم مى‏آورد(23)...

كدام مستكبرى است كه از دعوت حق طلبانه «مكتب»، استقبال كند؟

كدام طاغوتى است كه پيام انبياء را با جان و دل بپذيرد؟

كدام عيّاش مترف و زراندوز متكاثرى است كه از واژه «تقوا» و «زهد» و «قناعت» خوشش آيد؟

اگر عالمى در كنار مستكبران و طواغيت ديده شد،

كه روحانى در بساط و دربار حكّام نا صالح راه يافت،

اگر فقيهى با مترفين مراوده داشت،

بايد در صلاح و سداد و تقوى او به ديده شكّ نگريست (البته موارد استثناء وجود دارد، بطور شذّ و ندر، كه به آن و به جاى آن و مواردش اشاره خواهيم كرد.)

يا محال، و يا دشوار است كه كسى با «ارباب قدرت» و «دربار سلاطين» و «بساط اميران» آمد و شد وحشر و نشر داشته باشد و آلوده نشود و تسليم خواشته‏ها و تابع برنامه‏ها و توجيه گر كارهايشان نشود و در معرض گناه قرار نگيرد.

دلى پر باور و ايمانى والا و وارستگى بسيار

( 110 )

لازم است كه كسى با ديدن شكوه ظاهر زندگى و جلال و جبروت سلاطين و دم و دستگاه قدرتمندان و رفاه و تنعّم حاكمان جور، دل به آنها نسپارد و تحت تأثر قرار نگيرد و خدا و عظمت و جلال و امر و حكم وقانون الهى را در نظر داشته باشد ودر برابر زشتكارى‏هاى قدرتهاى باطل، سكوت وسازش نكند، يا به دلخواه آنان حرفت نزند و كارهايشان را نستايد.

و...كم اند اين فرزانگان!

و هشدار رسول اللّه، از اين روست كه خطر جدّى است، و راه لغزنده!

شناخت جايگاه و پايگاه‏

سقّائى در آستان خانه پادشاهى به فقيهى برخورد و از او مسأله‏اى پرسيد.

آن فقيه گفت: آيا اينجا جاى مسئله پرسيدن است؟

سقّا جواب داد: آيا اينجا جاى فقيه است؟(24)

سؤالى است جاى درنگ و تأمّل!

گفتيم كه غلبه فساد و گناه و ستم بر سلطه‏هاى غير الهى، آنها را چنان آلوده و بدنام و زشت آوازه ساخته، كه بوى رابطه با آنها هم گاهى پاكان را مى‏آلايد و بيگناهان را متّهم جلوه مى‏دهد و صاحبان حسن نيّت را مورد شك قرار مى‏دهد.

مگر چنان نبود كه در گذشته، ظنّ ارتباط با دستگاههاى دولتى براى علما و روحانيون، منقصتى محسوب مى‏شد؟

مگر نه اين كه براى از وجهه انداختن چهره‏ها و انقلابيون ملّى و دولت‏ها، برچسب «انگليسى» بودن كافى بود؟

سخن از تقرّب به ملوك و سلاطين و قدرت هاست كه از سوى صاحبان علم انجام مى‏گيرد و نكوهش و زشتى آن.

البتّه اگر امير و حاكمى خود را به علما نزديك كند و با آنان انس داشته باشد و سياست و تدبير امور را با آنان هماهنگ و با شرع، منطبق سازد كه حرفى نيست، و اگر سوء نيّت و هدف ناخالصى نداشته باشد، اين نشانه حق گرائى اوست، ولى اگر عالمى به سراى اميران و دربار سلاطين رفت و آمد كند و«آنجائى» شود، اين دليل سقوط و انحراف است.

بعضى علما گفته‏اند:

بدترين اميران، آنانند كه از علما دورترند و بدترين عالمان، آنان اند كه به امرا نزديك ترند.(25)

پس هر كسى را جائى و كارى شايسته و بايسته است.

اگر عالمى در جاى خود نباشد، چيزى شنودكه نشايد!

و...پيامدى به بار آورد كه نبايد!

بدنامى ملوك و سلطه‏ها تا آنجاست كه حتى اگر به امور دينى و خيرات و مصالح هم بپردازند، هم آنها را بدنام مى‏كنند و هم كارشان

( 111 )

شك برانگيز است. گويند: يكى از اميران، از يكى از علماء خواست كسانى را معرفى كند تا در كارهاى خوب و خدائى و در «امراللّه» با او همكارى و يارى كنند.

آن عالم در پاسخ او نوشت: دينداران تورا نمى‏خواهند و دنيا طلبان را هم تو نمى‏خواهى:

«امّا اهل الدّين فلن يريدوك و امّا اهل الدّنيا فلن تريدهم»(26)

با امرا و حكّام بودن و مظالم و انحرافات را ديدن، اگر همراه با انتقاد و نصيحت باشد، كه آنان نه گوش شنيدن دارند و نه آمادگى پذيرش.

و اگر با سكوت و سازش و مداهنه و مصانعه و... كه خيانت به حق و مردم و آيين است.

سلامت دين و حفظ وجهه و جان، در تحفّظ از اين آلايش و دورى ازاين ارتباط و تقرّب است،

مگر آنكه كسى در راه دين و مصالح برتر اسلام، آماده باشد كه از جان يا آبرو بگذرد، تا جان دين و آبروى اسلام نگهدارد.

سعدى مى‏گويد:

نصيحت پادشاهان كردن، كسى را سزاست كه نه اميد«زر»دارد ونه بيم«سر»!(27)

«منصور دوانقى»، خليفه عباسى تلاش مى‏كرد كه امام صادق«ع» را به سوى خود جذب كند، تا مردم بپندارند كه زمامدارى‏اش بر حق و كارهايش صحيح است. پيك و پيامى بسوى امام فرستاد كه:

- لم لا تغشانا كما يغشانا سائر الناس؟

(چرا چون ديگران با ما نمى‏جوشى و گرم نيست؟)

امام در پاسخ نوشت:

ما عندنا من الدنيا ما نخافك عليه ولا عندك من الآخرة مانرجوك له، ولا انت فى نعمة فنهنّيك عليها ولا تعدّها نقمةً فنعزّيك عليها، فلم نغشاك؟

(نه ما دنيائى داريم كه از تو بر از دست رفتنش بترسيم و نه تو آخرتى دارى كه به اميد آن پيش و آييم، و نه تو در نعمتى هستى كه تبريك گوئيم و نه آن عذابى ميدانى كه بر آن تو را تسليت گوئيم. پس به چه دليل پيش تو رفت و آمد كنيم؟)

منصور كه خود را بى دليل يافت، از در زهد و ريا بر آمد و دست برنداشت و در ادامه تلاش هايش براى او نوشت:

«انّك تصحبنا لتنصحنا»

با ما مصاحبت كن تا مارا نصيحت و ارشاد كنى!

امام صادق «ع» پاسخ داد:

«من اراد الدنيا فلا ينصحك و من اراد الآخرة فلا يصحبك»(28)

آن كه دنيا بخواهد تو را نصيحت نمى‏كند و آن كه آخرت بخواهد، با تو معاشرت نمى‏كند.

بحث از اين كه علماى صالحى با سلاطين رابطه داشته‏اند. شكل و صورت مجاز اين مسأله و نيز زشتى آثار سوء «قرب به سلاطين» در عصر حاضر و به شكل نوين آن و استخدام علماى

( 112 )

دينى امروز در مسير اهداف شرق و غرب و ارتجاع، و.. در قسمت آينده خواهد آمد.

انشاء اللّه...

ادامه دارد

( 113 )

پاورقى:

امام خمينى

من متواضعانه و به عنوان يك پدر پيراز همه فرزندان و عزيزان روحانى خود مى خواهم كه در زمانى كه خداوند بر علماء و روحانيون منت نهاده است واداره يك كشور بزرگ و تبليغ رسالت انبيا را به آنان محول فرموده است از ذى روحانى خود خارج نشوند... و برحذر باشند كه هيچ آفت و خطرى براى روحانيت و براى دنيا و آخرت آنان بالاتراز توجه به رفاه و حركت در مسير دنيا نيست .

از پيام امام به كنگره حج 1407