( 194 )

با پژوهشگران و محققان

معجم احاديث[عج]الامام المهدى

بنياد معارف اسلامى قم

آرمان نجات انسان و رهائى بشريت از تنگناها ستم ها و ناروائيها، و تابش فروغى روشنى بخش و سپيده گشا بر[ تاريكزار زندگى انسانها]از دير بازاز جمله موضوعات مورد تاكيد و بنيادين مكتبها و مسلكهاى گونه گون بوده است . پيشينيان بشر پيوسته آن را به يادها مى آورده اند واينك نيز در لابلاى يادگارهاى انسانهاى قديم آثارى هست كه پژوهنده را بگفته بالا رهنمونى مى كنداما در حوزه فرهنگ اسلامى اين حقيقت جلوه اى زيبا دلكش دارد و در فرهنگ بارور و گرانقدر تشيع اين آرمان والا چهره اى دل انگيزتر تنبه آفرين تر و بيدارگر بخود گرفته است . و اين تعليم در تعليمات مربيان بزرگ و عظيم الشان اين مكتب حماسه اى شورانگيزاست و آنگاه كه در چهره[ انتظار] جلوه مى كند بگفته منتظرى پرشور و محققى توانمند:

[آتشفشانى دراعصار و غريوى در آفاق خونى در رگ زندگى و قلبى در سينه تاريخ است]. 2

بدينسان روشن است كه مدارك وجود و ظهور منجى و آمدن مهدى[ عج] منحصر به ماخذها و

( 195 )

كتابهاى يك مذهب اسلامى نباشد بلكه روايات روايات و مدارك اسلامى درباره آن بزگوار در نزد همه مسلمانان وجود دارد روايات بسيار بااسنادى ستودنى و معتبر.

محققان بزرگ و مولفان بزرگى در آثار و نوشته هاى خوداين روايات را عرضه كرده اند و يا در نگاشته هاى مستقلى به گردآورى اين احاديث همت گماشته اند 3 .

در جهت فهرست نگارى و معرفى اين آثار و نيز عرضه برخى از مطالبى كه در ضمن پژوهشهاى محققان آمده است تاكنون گامهائى برداشته شده است 4 اما فراهم آوردن تمام اين سرمايه سترگ كارى كارستان مى طلبد كه اينك با تلاش و سختكوشى تنى چنداز محققان و به همت[ بنياد معارف اسلامى - قم] در حال انجام است .

[بنياد معارف اسلامى - قم] موسسه اى پژوهشى - تحقيقاتى ،كه به انگيزه تحقيق و بازنگرى تاريخ اسلام و تشيع به همت مرحوم آيه الله حاج سيدعباس مهرى بنيان نهاده شد.[ بنياد معارف]... اينك در پى فراهم آوردن معجمهائى در زمينه زندگانى و سيره چهارده معصوم تلاش وسيع را آغاز كرده است كه اولين بخش آن با عنوان معجم احاديث الامام المهدى[ عج] مراحل نهائى تحقيق و پژوهش را مى گذراند.اين معجم تمام احاديث واخبار واخبار موجود در آثار فريقين را بازيابى و شناسائى كرده و پس از مراحل تحقيق و تدوين عرضه خواهد نمود .

منابع كار:

دامنه اين پژوهش تمام آثارى است كه در: تفسير تاريخ رجال تراجم و عقايد نگاشته شده است و به نسخ خطى با چاپى آنهاامكان دست يابى بوده است . و بلحاظ زمانى هر متن و منبعى كه اين احاديث را ياد كرده اند در دستور كار قرار گرفته اند و تمام اين منابع براساس تسلسل زمانى ذيل احاديث عرضه خواهد شد.اگر در موردى حديثى در منابع كهن يافت نشده به متون واپسين مراجعه شده واستخراج شده است منابع فراهم آمده افزون بر 250 عنوان است كه تمام آنها بدقت بازبينى شده و مطالب مربوط از لابلاى صفحات آنها گردآورى شده است .

شيوه تحقيق و مراحل تدوين:

ابتداء موضوعات مربوط به امام زمان[ عج] بوسيله سرپرست گروه با عناوين منابع براى فيش بردارى به افراد داده مى شود: محققان مطالب استخراجى را در فيش هاى ويژه[ كد] گذارى شده ثبت مى كنند. كاراين بخش رو به اتمام است وافزون بر 20000 فيش فراهم آمده است . آنگاه مجموعه فيش ها به گروه ديگرى داده مى شود تا به مقايسه و تطبيق احاديث منابع بپردازند. دراين بخش چنانكه پيشتر آورديم - براساس قرون تنظيم مى شود و در دو متن اولى روايات از حيث سند و متن تطبيق و مقابله مى شوند و در متون بعدى بلحاظ متن.

اين مرحله بسيار اساسى و روشنگراست چه بسيار تحريف ها كه ازاين تطبيقها و مقابله ها روشن مى شود و تصحيفها و با تقطيعهاى انجام شده بازشناسى مى گردد. تمام اختلافها و فرقها ضبظ و ثبت شده ،مرحله بازكاوى حديث وارزيابى متن و سند آن فرا مى رسد. آنگاه مرحله تدوين است كه روايات با يك نسلسل منطقى موضوعى احاديث به ترتيب

( 196 )

معصومين سپس صحابه و تابعين تنظيم مى شود.

افزون بر آنچه ياد شد پژوهشگران به موضوعات مهدويت همانند مهدويت دراديان عصر ظهور [حوادث قبل از ظهور و]... توجه نموده و تاكنون حدود هزار عنوان استخراج كرده اند كه با تجزيه و تحليل و بررسى بخش ديگرى ازاين تحقيق را ترتيب خواهد داد. تمام اين موضوعات مستخرج از روايات بوده و به روايات ارجاع داده خواهد شد.

بخش ديگر اين پژوهش مربوط مى شود به آياتى كه بر حسب روايات به امام زمان[ عج] تاويل شده است اين آيات يا روايات ذيل گردآورى شده و پس از بررسيهاى فنى در چگونگيهاى آنها زير عنوان[ الايات المفسره المفسره بامام المهدى عج] مستقلا منتشر خواهد شد.

و بالاخره در بخش نهائى فهرستهاى فنى خواهد آمد همانند فهرست اعلام اماكن قبايل نحله ها و مذهبها و مفردات لغات و ... مجموعه آنچه ياد شد پس از بازنگرى نهائى در يك شوراى تحقيق ابتداء در نسخه هاى معدودى تايپ و تكثير مى شود تا براى بهره ورى از ديدگاههاى پژوهشيان و محققان به آنان عرضه شود و با جمع آورى انتقادها و پيشنهادها تنظيم نهائى شده به توفيق خداوند منتشر شود.

سپاس خداى را كه اينك در فضاى عطرآگين نظام جمهورى اسلامى موسسات بنيادها و مراكز پژوهش در پى بازشناسى موضوعات گونه گون اسلامى هستند سعى همه اين بزرگان و بزرگواران مشكور باد.

مجله حوزه به اين همه تلاش و تحقيق ارج مى نهد واين صفحات را براى عرضه كردن و معرفى نمودن تحقيقات و پژوهشها وارجگذارى به تلاشها و سختكوشيها در جهت احياى فرهنگ اسلامى و جلوگيرى از تكرارها و دوباره كاريها دراختيار همگان بدون هيچ ملاحظه ئى تنها و تنها براى احترام به علم و تحقيق گذاشته و خواهد گذاشت .

ما به اين اقدام بزرگ و گرانسنگ[ بنياد معارف اسلامى بعثت] در راه تبيين حقايق مربوط به[ آن عزيزى كه صد قافله دل همره اوست] ارج مى گذاريم و به روان پاك مرحوم آيه الله سيدعباس مهرى نماينده حضرت امام در كويت و مبارز نستوه و فرياد مجسم مظلوميت مظلومان آن ديار درود مى فرستيم.

( 197 )

[كفايه الاصول] در جريان نگارش آثاراصولى و كتابهاى مربوط به[ اصول فقه] و تحوولات آن آغازگر تهذيب و تحرير و تنقيح اصول است .

دانش[ اصول] پس از حركت پرتوان وحيد بهبهانى در مقابل اخباريان و برچيدن بساط ننگ انديشيها و تنگ نظريهاى آنان با يك خيزش شگفتى پا به ميدان گسترش و وسعت نهاد و ثار مفصل و دراز دامنى دراين زمينه فراهم آمد.

مرحوم آخوند خراسانى در چنين حال و هوائى وارد ميدان شد و بر كرسى درس فقه واصول قرار گرفت . وى در تدريس تاليف . گزيده گوئى را پيشه ساخت . بدانسان كه آورده انداو پس از نگارش كفايه يكدوره خارج اصول را در سه سال تدريسى مى كرده است 5 و بر حذف زوائد و پيراستن مباحث اصول اهتمام مى ورزيد. مرحوم سيدمحسن عاملى مى گويد:

[در محفل درس او صدها تن از فاضلان و مجتهدان حوزه شركت مى كردنداو مجتهد سختكوشى بوداز تدريس هرگز كناره نمى گرفت و در ميان متاخران به گزيده گوئى پيرايش اصول و تكيه بر جوهره مباحث و زبده مطالب و حذف زوائد همراه با نيك نگرى و ژرف انديشى ممتازاست]. 6

بهرحال مرحوم آخوند پس از نگارش چنداثر محم واستواراصولى و فقهى براى پى نهادن يك دوره اصول متقن واستوار[ كفايه الاصول] را نگاشت كه در گزيده نگارى و ژرفائى واستوارى تحسين همگان را برانگيخت

مرحوم آخوند خوداو را مدار بحشش قرار داد و پس از وى شاگردان و تربيت شدگان حوزه درسى وى كه دارندگان بلندترين كرسيها تدريس بودند بر آن شيوه رفتند و[ كفايه] در حوزه هاى علوم اسلامى چنان جايگاهى يافت كه كمتر كتابى به مرتبت او رسيده است شرحها تعليقه ها و حاشيه هاى اواز صدافزون است . 7

[كفايه الاصول] تاكنون بارها مستقلا با همراه با حواشى و شروح به چاپ رسيده است .اما بااينهمه نيازمندى آن به چاپى منفح دقيق و چشم نواز كاملا محسوس بود كه اينك اين مهم در[ موسسه آل البيت] در حال انجام است . محققان كتاب را براساس دو نسخه با دقت تصحيح نموده اند.

نسخه اول بخط مؤلف محفوظ در كتابخانه مجلس شوراى

( 198 )

اسلامى و نسخه دوم چاپ شده در زمان مولف و تصحيح شده بوسيله مرحوم آقازاده براساس نسخه ئى كه مرحوم آخوند بارها آن را تدريس كرده بود دراين نسخه اضافات واستدراكاتى است كه همه درپانوشتها آورده خواهد شد.

شيوه تحقيق و تصحيح :

كتاب براساس دو نسخه ياد شده و با عنايات به نسخ چاپ شده بويژه كفايه چاپ شده در متن[ حقائق الاصول] و[ منتهى الدرايه] به دقت بارهاى بار مقابله و تصحيح شده است . آنگاه تمام منقولات متن بقرار ذيل به منابع آن ارجاع شده است .

1.اقوالى كه مرحوم آخوند بااستناد صريح به صاحب قول آورده تمام اين اقوال استخراج به منابع ارجاع شده است مگراندكى كه منابع آنها بدست نيامده است .

2.اقوالى كه به اشاره آمده است مانند [ قيل] [ توهم] و ...اينها نيز غالبااستخراج و به منابع عرضه شده است .

3. گاهى مرحوم آخوند مطلب برخى از مولفان را تخليص كرده و آورده و با قسمتى را حتى بدون اشاره نقل كرده محققان در مدت دو سال پژوهش و كنكاش در كفايه و منابع آن به منابع اين بخش نيز غالبا دست يافته و آورده اند.

در فهرستها فهرست آيات روايات اعلام و موضوعات آمده است وافزون براينها فهرست[ مصطلحات] است كه بسيار سودمند و كارآمد خواهد بود دراين فهرست همه مواردى كه در كفايه ازاصطلاحى اصولى ياد شده است آمده و در جائى كه بدان تكيه شده و معناى آن اصطلاح تبيين شده است مشخص گرديده است . مثلا : [اجماع] [ استصحاب] [ براثه] هر چند بار در كفايه آمده بدقت ياد شده و جائى كه مرحوم آخونداين اصطلاحات را معنا كرده و توضيح داده اند نيز مشخصا ياد شده است . كار تحقيق تصحيح و تعليق كتاب پايان پذيرفته و حروفچينى آن آغاز شده و محققان مشغول بازنگرى نهائى هستند اميداست هر چه زودتراين اثر گرانسنگ به شيوه ئى پسنديده عرضه شود .

مولف[ كفاية الاصول] :

ملا محمد كاظم خراسانى معروف به[ آخوند خراسانى] محقق ژرف انديش مجتهد پر توان واستاد بزرگ فقه واصول حوزه هاى علوم اسلامى به سال 1255 در شهر مقدس مشهداز مادر بزاد، و در همانجا باليد و رشد كرد او مقدمات علوم اسلامى در مشهد فرا گرفت . آنگاه براى تعميق و تعميم دانش آهنگ آستان علوى و حوزه كهنسال نجف نمود در مسير راه مدتى در سبزواراقامت گزيد واز محفل درس فيلسوف بزرگ اسلام حاج ملاهادى سبزوارى بهره گرفت . پس از آن به طهران رفته بينش از يكسال در آنجا توقف كرد واز حوزه درسى عالمان آن دياراستفاده كرد و در تكميل فلسفه و مباحث عقلى از چشمه سار زلال حكمت مرحوم حكيم جلوه سيراب گشت آنگاه به نجف رفت و يكسر به آموختن وانديشيدن پرداخت ماهها و سالهاىاول زندگى آخوند در نجف پر ماجرا سخت و سنگين واستقامت و بلند طبعى واستوارى وى تنبه آفرين و پندآموزاست .

( 199 )

اينك و اينجا كه اين سطور به يمن يادكرد يكى از آثار بلند و عميق آخوند نگارش مى يابد مجال پرداختن به سيره عملى و علمى و زندگى پرمايه و ساده زيستى درس آموز آن بزرگوار نيست .

واين بحث مجالى فراختر و فرصتى بسنده تر مى خواهد ازاين روى تنها به گزارش كوتاهى كه از آن مرحوم نقل شده بسنده مى كنيم :

[ ... تنها خوراك من فكر بود و با اين زندگانى قانع بودم و هيچگاه نشد سخنى ياد كنم كه گمان كننداز زندگانى خود ناراضى هستم ... طلاب هيچ اعتنائى بمن نمى كردند مگر معدودى كه مانند خود من يا فقيرتراز من بودند.

خواب من از شش ساعت بيشتر نبود و چون با شكم خالى خواب آدم عميق نمى شود شب ها را بيدار بودم و با ستارگان مصاحبت و مساهرت داشتم و دراين احوال به خاطرم مى گذشت كه اميرالمومنين على[ ع] نيز بيشتر شب ها را براين نشان مى گذارنيد من با همه تنگدستى و بيچارگى احساس مى كردم كه فكر من به عالمى بلندتر پرواز مى كند و قوه ايست كه روح مرا به خود جلب مى كند] 8 .

مرحوم آخوند با سختكوشى و نستوهى با مشكلات مصاف داد و پيروزمنداز ميدان بيرون آمد اواز آبشخور زلال و روح افزاى استادان گرانقدر حوزه نجف سيراب شد و چون بركرسى تدريس قرار گرفت روزبروز بر شاگردان و پروانه هاى شمع وجودش افزوده گشت و درس آن بزرگوار در ميان درسهاى حوزه بى همتا شد. مرحوم آخوند بجز تدريس و تاليف آثارى ژرف و عميق در فقه واصول در حركت هاى اجتماعى سياسى نيز مرد ميدان و عنصرى تيزهوش و سختكوش بود و جايگاه بلند وى در جريان مشروطيت روشن است . بالاخره يكه تاز ميدان تحقيق و پژوهش واستاد بى نظير فقه و اصول روز سه شنبه بيستم ذيحجه سال 1329 هجرى قمرى زندگى را بدرود گفت 9 .

خداونداو را در بيكران رحمت خويش غرق فرمايد و به همه طالب علمان توفيق بهره ورى وانديشه هاى بلنداو را عطا كناد. بمنه و فضله .

( 200 )

پاورقى ها

1. براى آگاهى از مسائل ياد شده ر ك :

[بشارت عهدين] محمد صادقى [ خورشيد مغرب] فصل چهارم . 51-57 محمدرضا حكيمى .

2.خورشيد مغرب محمدرضا حكيمى فصل انتظار.259.اين كتاب از بهترين مايه ورترين و شكوهمندترين آثارى است كه درباره[ امام زمان [عج] نگارش يافته است نشراستوار پژوهش گسترده موضوعات بنيادى و بيدارگر و تبيين ابعاد مقاومت درانتظار ارائه چهره آفتابگون معارف شيعى درباره امام زمان[ عج] از جمله ويژگيهاى اين كتاب اين كتاب براى همگان خواندنى وانديشيدنى است بويژه فصلهاى 1114 آن .

3. نگاه كنيد به :

[ الامام المهدى عنداهل السنه] رتبها و قدم لها مهدى الفقيه ايمانى .اين كتاب فصلهاى مختلف نوشته هاى عالمان اهل سنت را در 12 قرن و نيز رساله هاى كوتاهى كه آنان درباره امام زمان[ عج] نگاشته اند گرد آورده است .[ خورشيد مغرب] فصل پنجم .60 به بعد الامام المهدى على محمدعلى دخيل .فصل[ الامام المهدى[ عج] فى كتب اهل السنه] .255 به بعد.

4.افزون بر آنچه ياد كرديم ازاين آثار مى تواند ياد كرد:

1.[مهدى منتظر را بشناسيد] مهدى فقيه ايمانى در يكى از فصول اين كتاب 400 كتاب درباره امام زمان[ عج] ياد شده است (صفحات 60 - 14).

2.[كتابخانه امام مهدى] كه براى دومين بار به سال 1398 چاپ و منتشر شد كه شامل معرفى 355 كتاب است . مقدمه اى در معرفى كتاب و اهميت فهرست نگارى موضوعى .

3.دليل المولفات حول الامام المهدى عليه السلام ناجى التجار مجله[ الاضواء] سال پنجز شماره اول و دوم دراين دو مقاله حدود پنجاه كتاب شناسائى و معرفى شده است واصل كتاب گويا هنوز چاپ نشده است .

5. مرگى در نور344 مجله حوزه شماره 25.135.

6.اعيان الشيعه ج /06/9

7. رك :الذريعه ج 6.186 به بعد ج 14.33 به بعد مرگى در نور 347 به بعد.

8. مرگى در نور.55.

9. براى آشنائى بيشتراز زندگانى و حيات علمى مرحوم آخوند رك : اعيان الشيعه ج 9.5 ريحانه الادب ج 1.41 احسن الوديعه ج 1.146 و نيز دو كتاب ارزشمند و تحقيقى[ مرگى در نور] و[ المصلح المجاهدالشيخ محمد كاظم الخراسانى]