( 164 )

با پژوهشگران و محققان

منبه المريد اثر گرانقدر و جاودانه چهره خونين و منور سلسله فقيهان تشيع مرحوم شهيد ثانى از مايه ورترين و رهگشاترين آثارى است كه دراخلاق و سلوك علمى نگاشته است .

[ منيه المريد] در يك مقدمه چهارباب و يك خاتمه سامان يافته است بدينسان : مقدمه درارزش دانش و فراگيرى و آموختن آن از ديدگاه قرآن واحاديث و آثار

باب اول وظائف مختلف شاگرد واستاد باب دوم آداب مفتى مستفتى و فتوى و شرائط آن باب سوم آداب و آفات مناظره و مباحثه باب چهارم آيين كتابت و نگارش و خاتمه در مراتب علوم شرعى و مقدمات آنها و بالاخره اندرزها و پندهاى شهيد به طالب علمان و دانشجويان.[ منيه المريد] در حوزه هاى علوم اسلامى هماره از جايگاه بلندى برخوردار بوده است . عالمان بزرگ و مربيان گرانقدر حوزه هاى تشيع به در نگريستن آموختن و آموزاندن آن توصيه ها فرموده اند و جايگاه بلند و نقش والاى آن را ستوده اند.ابن عودى شاگرد شهيد در ضمن يادكرد آثار شهيداز آن چنين ياد كرده است.

[ از جمله آثاراوست[ منيه المريد] در يك جلد كه

( 165 )

در برگيرنده مطالب مهم و گرانقدر و فوائد شريف وارزشمنداست .اين كتاب آخرين سخن را در برانگيختن و ترغيب به فرا گرفتن فضائل و دورى جستن از رذائل و آراسته شدن به شيوه نيكان عالمان و وارستگان بهمراه دارد]. 1 .

فقيه وارسته و عالم بزرگ مرحوم آيه الله ميرزا حسن شيرازى ضمن ستايش از كتاب مطالعه آن را به اهل علم توصيه كرده و فرموده اند:

[چقدر شايسته است كه اهل علم مواظبت نمايند به مطالعه اين كتاب شريف و متادب شوند به آداب مزبوره در آن] 2 .

مرحوم آيه الله سيد محسن عاملى ضمن شمارش برجستگيهاى شهيد و ابتكارهايش با تعبير زيبائى درباره[ منيه المريد] نوشته اند:

والف هو فيه منيه المريد قلم يبق بعدها منيه لمريد 3 .

موضع ديگر ضمن ستايش از كتاب آن را بهترين عامل تهذيب نفوس طالب عالمان دانسته است . بارى سخن گفتن از آن چشمه سار زلال هماره جارى كه قرنهاست جانها شيفته و شيداى طالب علمان و جستجوگران فضائل و بلنديها و والائيها را سيراب مى كند دراين صفحات محدود بهيچ روى ممكن نيست4 .

بگذريم ... [منيه المريد]از سال 1301 قمرى تاكنون دست كم به شش گونه در بمبى تهران نجف و قم بارهاى بارچاپ شده است . ناهنجارترين و مغلوطترين آنها چاپ[ مجمع الزخائرالاسلاميه] در قم است و بهترين آنها بلحاظ صحت متن چاپى است كه عالم بزرگوار جناب آقاى حاج شيخ حسن مصطفوى تصحيح و چاپ كرده اند. تازه ترين چاپ منبه المريد با تحقيق و تصحيح به سال 1363 شمسى بوسيله[ دفترانتشارات اسلامى] در قم نشر يافت .اين چاپ نيز برغم برخوردارى از برخى از مزايا وارجاع برخى از روايات و آثار به منابع اغلاط و نواقص آن نيز بسياراست .

بالاخره وجه مشترك تمام اين چاپها اغلاط فاحش و فراوان آنهاست واين چاپها بهيچ روى شايسته اثر گرانقدر و مايه ورى نيست .

بهرحال ارزش والاى كتاب و جايگاه بلند آن در تعليم و تربيت از يكسو و عدم چاپ منقح و محصح و شايسته اى از سوى ديگر آقاى رضامختارى را كه از فضلاى جوان و سختكوش حوزه علميه هستند بر آن داشت كه به تحقيق فرا بنيادى و گسترده آن دست يازد.اينك پس از سالها تلاش - سپاس خدا را - كار تحقيق استخراخ منابع روايات و آثار پايان يافته واميداست بزودى بگونه اى شكيل چشم نواز و شايسته اين اثر گرانقدر در پيشديد نسل هوشمند وانقلابى بويژه حوزه هاى علوم اسلامى قرار گيرد .

شيوه تصحيح :

محقق كتاب ابتداء سى و شش نسخه خطى را شناسائى كرده و پس از بررسى چگونگيهاى آنها پنج نسخه از آن مجموعه را برگزيده است و كتاب را براساس آنها تصحيح نموده است . نسخه اساس نسخه اى است كه اين شعير عاملى شاگرد شهيد در دوران حيات شهيد ثانى و درست دو ماه و سه روز پس از نگارش مولف آن را به پايان رسانده واز خود مولف شنيده و نسخه خود را با نسخه مولف مقابله كرده است . مرحوم شهيد در پايان نسخه به صحت آن گواهى داده و چنين نگاشته است :

[ انهاه احسن الله تعالى توفيقه و نسديده واجزل من كل مثوبه و خير نصيبه و تاييده و مزيده - سماعا معتبرا و تصحيحا وتدبرا فى مجالس آخرها يوم الخمس ثانى شهر ذى القعده

( 166 )

الحرام عام اربع و خمسين و تسعماه و كتب مولفه العبدالفقيرالى عفوالله تعالى و كرمه مغفرته زين الدين بن على بن احمد حامدا مصليا مسلما].

اين نسخه از جمله كتابهاى گنجينه بى مانند مرحوم سيدمحمد مشكاه است كه به كتابخانه مركزى دانشگاه تهران اهداا شده است .افزون براين پنج نسخه خطى در امر تصحيح به تمام چاپهاى[ منيه المريد] مراجعه شده است گر چه در مقابله برخى از آنها فايده چندانى نبوده است .

مولف بزرگوار كتاب در سامان دادن اين كتاب افزون بر مشاهدات تجربيات فراوان خود و علاوه بر بهره روى از مصادر روائى از متون مهم وارزشمند فرهنگ اسلامى فراوان بهره برده است و مستقيمااز آنها اقتباس و نقل كرده است . محقق كتاب با تتبع واستقصاى فراوان تمام اين ماخذ را يافته و موارداستفاده ازاين كتابها را در پانوشتها دقيقا با ذكر صفحه و جلد مشخص كرده است .

ماخذ روايات اقوال دانشمندان آثار واشعار نيز استخراج شده تا آنجا كه از منابع استفاده مى شده است قائل بسيارى از سخنان كه مولف با تعبير[ قيل] نقل كرده است مشخص شده است .

گفتنى است كه : ماخذ روايات آثار واشعار همه از متون آهن پيشتر از[ منيه المريد]انتخاب شده اند و در كناراين ماخذاصلى براى بهره رسانى بيشتر به خواننده منابع متاخرى مانند:[ بحارالانوار] و [كنزالعمال] نيز ياد شده است .

اينك كه بازار تحقيق و نشر بسيار گرم است برخى از محققان !! مطالب كتاب را به ماخذ بسيار متاخرتراز كتاب ارجاع مى دهند واين كار گواين كه چندان بى سود هم نيست ولى راستى را آيا تحقيق واستخراج منابع است ؟!!

محقق محترم به يمن اين تلاش وسيع و بازگشتن به منابع اصيل روايات آثار واشعار بسيارى از مشكلات متن را گشوده واغلاط فراوان نسخه ها و تصحيفها و تحريفها رااز چهره كتاب زدوده است .

محقق محترم افزون بر آنچه ياد شده موارد مشكل كتاب را توضيح داده فصلها و قسمتهاى بدون عنوان را عنوان بندى كرده تمام امور سجاوندى و رسم الخط را مراعات نموده آيات روايات و كلمات مشكل را بدقت اعراب گذارى كرده است .

مقدمه دراز دامن و پژوهشگرانه محقق درباره كتاب و مولف آن يادكردنى است .اين مقدمه كه حدود يكصد صفحه از كتاب را فرا خواهد گرفت از گسترده ترين و دقيق ترين شرح حالهاى مرحوم شهيد ثانى است . در اين مقدمه از شيوه تحقيق چگونگى نسخه ها و مطالب ديگر سخن گفته شده است .

ما توفيق محقق سختكوش اين كتاب گرانقدر رااز خداوند مسالت مى نمائيم واميدواريم هر چه زودتر[ منيه المريد] چاپ و منتشر شود و اين مشعل فروزان در پيشديد طالب علمان و جستجوگران فضيلت فروغى بيشتر بتاباند. بمنه و فضله .

پاورقى ها

( 167 )

با پژوهشگران و محققان

كارنامه فقهى علامه حلى پربرگ است و پربار. وى در ميدان گسترده و عظيم فقه 12 كتاب نگاشت كه تمامت آنها در نوع خوداز بهترين شيواترين و محكم ترين آثار فقهى است . مرحوم علامه بحرالعلوم درباره آثار فقهى علامه از جمله نگاشته اند:

در فقه كه استاد فن و شناگر درياى مواج آن است 12 كتاب نوشته است ...اولين اين آثار[ منتهى] است و آخرين آنها [مختلف] . بهترين و نيكوترين و محمترين آنها[ قواعد]است و سودمندترين آنها براى اهل استدلال :[ مختلف] [ منتهى] و[ تذكره] و جامع ترين و آسان ترين آنها براى مطالعه[ تحرير كه گفته مى شود داراى [تحرير] كه گفته مى شود داراى چهل هزار مساله است] 1 .

[ ارشادالاذهان] يكى ازاين 12 كتاب است كه در حوزه هاى علوم اسلامى از جايگاهى بلند و منزلتى رفيع برخوردار بوده در ديدگاه عالمان و فقيهان يكى از بهترين متون تعليمى و تحقيقى شناخته شده است ازاين روى دهها تن از فقيهان و مجتهدان بر آن شرح نوشته و يا حاشيه نگاشته اند 2 .

كتابشناس بزرگ مرحوم علامه شيخ آقا بزرگ تهرانى در

( 168 )

باره كتاب نوشته اند.

[ ارشادالاذهان ...از گرانقدرترين آثار فقهى شيعه است كه مجموع مسائل آن به 15 هزار مساله بالغ مى شود و داراى شرحها و حواشى بسيارى است] . 3

مرحوم علامه سيدمحمد صادق بحرالعلوم نيز از آن به تجليل ياد كرده وى نويسند:

ارشادالاذهان ... كه تاكنون مستقلا به چاپ نرسيده است ترتيبى نيكو دارد. مسائل آن به 15 هزار مى رسد و فقيهان شرحها و حواشى بسيارى به آن نوشته اند.

بهرحال علامه عاليقدر در[ ارشادالاذهان] ايجاز در عبارات سلاست بيان استحكام معانى چينش نيكو را بهم آميخته و چنان اثرى بديع و گرانسنگ فراهم آورده است كه عالمان آن را بعنوان يكى از منابع مهمر فقه شيعه تلقى كرده و محققان و فقيهان بسيارى - چنانكه گذشت - به تعليم و تدريس و شرح آن همت گماشته اند .

[ ارشادالاذهان] مستقلا به چاپ نرسيده است .اينك تحقيق و تعليق آن پايان پذيرفته اميداست در آينده اى نه چندان دور منتشر شود.

شيوه تحقيق :

1. محقق از ميان دهها نسخه خطى آن چهار نسخه را كه كهنترين و بهترين اين مجموعه بوده است انتخاب كرده است . چگونگيهاى نسخه ها بدين قراراست :

الف : نسخه كتابخانه آستان قدس رضوى نگاشته شده به سال 701 بقلم على بن اسماعيل بن ابراهيم بن فتوح شاگرد مولف . نگارنده اين نسخه كتاب را بر علامه حلى خوانده و مولف به وى اجازه نقل داده است .

ب : نسخه كتابخانه مجلس نگارش شرف حسين بن محمد بن على علوى شاگرد مولف با ويژه گيهاى ياد شده در نسخه پيشين نوشته شده به سال 704.

ج : نسخه كتابخانه آيه الله مرعشى نوشته حسن شيعى سبزوارى از شاگردان مولف بهسال 718.

د: نسخه ديگرى است از كتابخانه ياد شده با خطى است از كتابخانه ياد شده با خطى روشن و حواشى و شرحهاى مفيد نگاشته شده به تاريخ 866 كه محقق گاه از آن نيز يارى جسته است .

پس از گزينش اين نسخه نسخه شماره اول اصل قرار گرفته و نسخه هاى ديگر با آن مقابله شده است .

محقق اختلاف نسخه ها را در پانوشتها آورده واگر عبارتى را در دو نسخه غيراصل صحيح تر يافته آن را متن قرار داده است بااشاره اى در پانوشتها واگر در عبارتى بين نسخه ها تناقض يافته يكى از نسخ را با دلايلى ترجيح داده و گرنه يكى را متن قرارداده و به ديگران اشاره كرده است .

نسخه هاى خطى گاه حواشى مفيدى دارند كه برخى از آنها ثبت شده است .

2. پس از مقابله نسخه ها واستوارسازى متن به استخراج منابع پرداخته و تمام اقوال رااستخراج كرده است . محقق دراين منبع يابى ازاقوال مبهم كه بدون استناد صريح به صاحبان آنها آمده است مثل : [قيل] يا[ على قول] پا[ فيه قولان] نيز چشم نپوشيده و منابع تمام آنها رااستخراج كرده است .

3. تمام روايات كتاب نيز منبع يابى شده و با دقت در پانوشتهاى كتاب ثبت شده اند.

4. كلمات مشكل كتاب تبيين شده و عباراتى كه نياز به شرح داشته اند به شرحى متناسب درباره آنها پرداخته شده است .

5. چنانكه پيشتر ياد كرديم

( 169 )

كتاب داراى شرحها و تعالى بسيار زيادى است . محقق از ميان شرحهاى متعدد كتاب[ غايه المراد] شهيداول [روض الجنان] شهيد ثانى [ مجمع الفائده والبرهان] مقدس اردبيلى [ذخيره المعاد] سبزوارى را برگزيده و برخى از مطالب آنها را در توضيح متن در پاورقيها آورده است .

تحقيق كتاب پايان پذيرفته واينك محقق آن مشغول بازنگرى نهائى آن هستند كه اميداست در آينده نزديك منتشر شود.

مولف[ ارشادن الاذهان]

جمال الدين حسن بن يوسف بن مطهر حلى مشهور به علامه حلى به سال 646 هجرى پا به گيتى نهاد و به سال 726 پس از سالها پژوهش تحقيق تعليم تصنيف و تاليف و به جا نهادن آثار گرانبار وافتخار آميز جهان را بدرود گفت آن بزرگواراز قله هاى افراشته فرهنگ اسلامى واز چهره هاى بسيار منور سلسله فقيهان متكلمان رجاليان و فيلوسفان شيعه است . ما پيشتر به مناسبتهائى به اجمال درباره اين قله سان بزرگ تاريخ تشيع سخن گفته ايم و برخى از منابع شرح حال وى راارائه داده ايم .

پاورقى ها

1.رجال السيد بحرالعلوم ج 2.273.

2. الذريعه ج 1.511 ج 6.14 ج 13.74.

3. همان مدرك ج 1.510.

4.رجال السيد بحرالعلوم ج 2.273 پاروقى .

5.مجله حوزه شماره 7.26 شماره 23.158