محمدحسن معزى طهرانى

نگارش اصطلاح نامه ها و تبيين واژه ها و اصطلاحهاى به كار گرفته شده در دانشهاى گونه گون در فرهنگ اسلامى از پيشينه اى كهن برخورداراست .

محققان وانديشه وران فرهنگ اسلامى دراين زمينه در سده هاى پيشين آثار سودمند و گرانقدرى سامان داده اند. آثارى از قبيل :[ مفاتيح العلوم] خوارزمى [ التعريفات] سيدشريف جرجانى . بخش عظيمى ازادبيات تصوف به زبان عربى و فارسى كه به تبيين و توضيح اصطلاحات آن پرداخته است همانند [ اللمع] [ رساله قشيرى] [ منازل السائرين] و ... در اين رده قرار دارند.

در سده هاى واپسين نيز اين پژوهشهاادامه داشته و آثار گرانسنگى دراين زمينه ها پديد آمده است مانند :[ كشاف اصطلاحات الفنون] تهاونوى [ ايجديه العلوم] صديق حسن خان و ...

در سالهاى اخير كه دامنه پژوهشها گسترده شده و ميدان تحقيق و بررسى وسعتى در خور يافته است محققان و پژوهشيانى براى سهل الوصول ساختن متون و سرعت دست يابى به محتواى

( 189 )

منابع : آثار كليدى سودمند سامان داده اند. دراين راستا از جمله از تدوين اصطلاحنامه هاى موضوعى بايد ياد كرد و به آثارى از قبيل : (فرهنگ معارف اسلامى) [ فرهنگ علوم عقلى] [فرهنگ اصطلاحات منطقى] [ فرهنگ حقوقى] موسوعه جمال عبدالناصر فى الفقه الاسلامى موسوعه الفقه الاسلامى [ معجم العلوم الاجتماعيه] اشاره داشت .

آنچه اينك به معرفى اجمالى آن خواهيم پرداخت درادامه اين تلاش فرهنگى سودمند و كارآمد سامان مى يابد.

كتاب آنگونه كه از نامش پيداست بيانگراصطلاحات بكار گرفته شده در فقه شيعه اثنى عضرى است .

شيوه بررسى و تدوين :

مولف محترم ابتدا براى دست يافتن به اصطلاحات فقهى متونى چنداز آثار فقهى را مورد بررسى قرارداده و واژه ها واصطلاحات مورد نظر را استخراج كرده اند و آنگاه واژه هاى استخراج شده را براساس الفباء و با توجه به حرف اول و دوم تنظيم كرده اند كه مجموعه آن با واژه [آباء] مى آغازد و با[ يوم النحر] پايان مى پذيرد. سير پژوهشى و تدوين موسوعه ... بدين قراراست :

ابتدا واژه انتخاب شده دقيقا ضبط مى شود و گويش آن روشن مى گردد آنگاه ريشه اشتقافى آن مورد توجه قرار گرفته و براساس دانش ( صرف ) صحت و يا اعتلال آن بازگو مى شود.

پس ازاين معانى لغوى واژه تبيين مى گردد و آنگاه كه معناى اصطلاحى آن ارائه شد رابطه و تناسب معنى لغوى واصطلاحى شناسائى شده ارائه مى گردد بااشاره به منابع و مدارك آنچه ياد شد.

پس از روشن شدن معنائى كه در فقه از آن واژه مراد شده است همه مواردى را كه فقيهان در ضمن استنباط بدان پرداخته اند آورده مى شود: ازاول كتاب [ الطاره] تا آخر كتاب [ الديات] .

اين مرحله مهمترين و كارآمدترين بخش اين موسوعه است و تاثير آن در پژوهشهاى فقهى قابل توجه خواهد بود.

در تنظيم نهائى كتاب افزون بر متن كه مجموعه واژه ها واصطلاحهاى فقهى را براساس ياد شده در بر خواهد داشت مقدمه و ملحقانه خواهد آمد كه چگونگيهاى آنها نيز ياد كردنى است : مولف مثلا در حرف[ ق] واژه[ قاعده] را تشريح مى كند و آنگاه به تنظيم قواعد فقهى مى پردازد كه افزون بر 600 قاعده تاكنون فراهم آمده است . فهرست اين قواعد در ملحقات آمده است . و چنين است آنچه در واژه[ ن] با عنوان ناسخ آمده است . بدينسان كه تبيين معناى[ ناسخ] براساس ياد شده در متن آمده و آيات ناسخه در ملحقات و نيز :[منسوخ] [ آيات الاحكام] [الحدود] و ... در مقدمه كتاب به تبيين و توضيح واصطلاحات : نجومى منطقى تفسيرى تاريخى حديثى و ... كه در بررسيهاى فقهى به كار مى آيد پرداخته شده است و نيز به بازشناسائى امور به كار گرفته شده از سوى فقيهان در پژوهشهاى فقهى مانند : [ الاشبه] [الاقوى] [ الاظهر] [ الانسب] و يا [العليان] [ سيدان ، شيخين] و ...

كار و پژوهش و تحقيق و تنظيم اين اثر گرانسنگ مراحل نهائى را مى گذارند واميداست در آينده اى نه چندان دور پيش ديد عالمان و پژوهشگران و

( 190 )

جستجوگران منابع و مسائل فقهى نهاده شود.

جاى اثرى ازاين دست در پژوهشهاى فقهى به شدت خالى بود و نياز شديد پژوهشگران بويژه مدرسان و طالب عالمان به آن جاى هيچ گونه ترديدى نيست . بايد حسن انتخاب مولف محترم را ستود و براى سامان بخشيدن هر چه سريعتر به آن و ديگر پژوهشهاى علمى واسلامى براى وى آرزوى توفيق نمود.

با پژوهشگران و محققان

المعجم الموضوعى لابواب الوسائل والمستدرك

مصطفى پاينده

( 191 )

معجم نگارى و تدوين آثار كليدى براى دست يابى به موضوعات و نصوص متون و منابع فرهنگ اسلامى كه پيشتراشاره اى به اهميت و كاربرد آن داشته ايم از جمله حركتها و جريانهاى ميمون و ارزشمندى است كه اينك در فضاى عطرآگين حاكميت اسلام عزيز در جامعه علمى و پژوهشى شاهد آن هستيم . آنچه اينك به شناسائى و معرفى آن خواهيم پرداخت گامى است كارآمد در دست يابى به دو مجموعه حديثى بسيار گرانقدر :[تفصيل وسائل الشيعه الى تحصيل المسائل الشريعه] و [مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل] كه از آنها با نام اختصارى [وسائل الشيعه] و[ مستدرك الوسائل] ياد مى شود. مرحوم حر عاملى به جمع تدوين روايات شيعه بر پايه كتب اربعه و ديگر منابعى كه بدانها اعتماد داشته است همت گماشته است و پس از آن مرحوم ميرزا حسين نورى آنچه را كه مرحوم حر عاملى از قلم انداخته بوده يا به دليل دست نيافتن و ياانگيزه هاى ديگر جمع و تدوين كرده است .اين دو مجموعه اينك از منابع مهم وارزشمند فرهنگ اسلامى هستند كه هيچ محققى در سامان بخشيدن به پژوهشها از مراجعه بدانها بى نيازنيست .

مجموعه احاديث اين دو كتاب تبويب شده و در ضمن بابها و فصلهائى آمده است . بااين همه روايات بسيارى نشانگر موضوعاتى در مواردى ياد شده است كه دست يافتن به آنها سهل الوصول نبوده و دشواراست .افزون براين رواياتى نيز توان يافت كه در زير عنوانهاى مشخصى نيامده است . براى آنها نيز عناوينى جعل شده و روايات نشانگر آن عناوين مشخص گرديده است .اين بجز زير عنوانها و عناوين فرعى است كه مولف ساخته و پرداخته وازاين راه محققان را در دست يابى به موضوعات يارى رسانده است مثلا : [ الائمه] كه عنوان اصلى است با عناوين فرعى از اين قبيل : [خلافتهم للرسول] [ انكارهم] [قتل سابهم] [ عرض الاعمال عليهم ، تذاكر فضلهم] [ الصلوه عليهم] و... آمده است و يا [الحبس] كه عنوان اصلى است با زير عنوانهائى بقرار ذيل آمده است :

[ الاقرار عندالحبس] [ حبس المديون] [ السجن المودبه للزانى] (حبس المختلس) [ حبس السارق] و ... موضوعات كه سعى شده است از عناوين ابواب وسائل و مستدرك نگاشته شود براساس الفباء تنظيم شده است و موضوعات فرعى هر عنوان ذيل آن عنوان آمده است مثلا:الخمر در حرف ( خ ) و در ذيل آن : [ نجاسته] [ تحريم شربه] ( بيعه) [... حد شريه] و ... عناوين و موضوعات و واژه هاى كليدى اين فهرست براساس هيئت كلمه تنظيم شده است ازاين روى [الاخلاص] در حروف الف آمده است و [ لاضرر] ذيل كلمه ( ضرر ) .

عناوين مركب به همان صورت مصطلح آمده است مانند : [ السبق و الرمايه] و[ ردالمظالم] . موضوعات براساس اصطلاحات رايج تنظيم شده و موارد ديگر به آن موردارجاع شده است مانند : [الاسكار] كه به [ المسكر]ارجاع داده شده است .

در آدرس دادن به ترتيب :[ كتاب] [ الابواب] [ ابباب] [ الحديث] [ ج] و[ ص] آمده است تا در چاپهاى متعدد قابل استفاده اما در جلد و صفحه به[ وسائل الشيعه] 20 جلدى و[ مستدرك الوسائل] تحقيق[ موسسه آل البيت الاحياءالتراث]

( 192 )

ارجاع داده شده است .

مولف دراين فهرست بر آن بوده است كه موضوعات تحقيقى و مورد نياز پژوهشگران را برگزيند و فهرست كند و بدينسان تلاش كرده است تا بااين ملاك عناوين كلى را به عناوين ريز و ريزتر تقسيم كند. بنابراين [ ارض] را در مواردى مثل : [ احياء] و[ تظهير] محور قرار داده كه دراين موارد [ ارض] موضوعيت دارد ولى در[ غصب] نه زيرا متعلق عصب حق و مال ديگران است واين بسى گسترده تر و عام ترا ز زمين ملكى است بنابراين دراين مورد واژه[ غصب] محوراصلى قرار گرفته و فروع آن ذيلش آمده است .

در مواردى كه موضوع حالت تركيبى دارداما ياد كرد جزئى از آن براى رساندن موضوع بسنده دانسته شده است به همان جزءاكتفاء گرديده است مانند : [اصاله الطهاره] [ اصاله الاستصحاب] و ... كه در ذيل [ الطهاره] و[ الاستصحاب] و ... آمده است .

چنانكه پيشتر آورديم عناوين و موضوعاتى كه براى پژوهشگر سودمنداست و درابواب دو كتاب نيامده و با به تفصيل نيامده است دراين فهرست از روايات استخراج و عنوان گرديده است واين از نكات شايسته ستايش اين فهرست است .

از باب نمونه عناوين و موضوعاتى مانند : [الامامه والولايه] [ الحكومه] [ الارض] [ السجن] [ بيت المال] و ... چهره اجتماعى حكومتى و سياسى اسلام و فقه شيعه را مى نمايند و خواننده را در دست يافتن به منابع اين مسائل يارى مى رساند. تنظيم اين موضوعات براساس مباحث حضرت امام رضوان الله عليه در ولايت فقيه و ديگر شاگردان آن بزرگوار بويژه اثر گرانقدر فقيه عاليقدر بوده است .

از جمله برجستگى هاى ديگراين فهرست اشاره به علل و يا حكمتهاى مذكور در روايت در ذيل عناوين است مثلا اشاره به علت تحريم خمر ذيل واژه ها[ خمر] وارائه حكمت تشريع زكات ذيل واژه زكات ...

در جهت كاربردى افزون بر دست يابى به موضوعات اين فهرست در بسيارى از موارد در بسيارى از موارد درارجاعات مباحث رسائل : [تقدم مايدل عليه] و[ ياتى مايدل عليه] خواننده و پژوهشگر را يارى مى رساند مانند : [الدم] كه حرمت نجاست و چگونگى حكم بيع آن در كتابها وابواب مختلفى از وسائل آمده است كه اين فهرست نشانگر موارد ذيل واژه دم خواهد بود.

بالاخره بايداز ويژگى ارتباط دهى بين موضوعات ياد كرد. دراين معجم موضوعات مرتبط به هم در آغاز كتاب و ذيل عنوان[ تضيف] مشخص شده است يعنى ممكن است موضوعات ياد شده ذيل عنوان[ حكومت] و يا [ اخلاق] بگونه اى در عنوان[ خانواده] به كار آيد كه اين موارد مشخص شده است .

آنچه آمد براساس يادداشتى تنظيم شد كه مولف محترم ارائه داده بودند.

عناوين اصلى و فرعى كتاب بالغ بر پنج هزار عنوان است كه اينك در سازمان تبليغات اسلامى در حال چاپ و نشر مى باشد.