علامه سيدهاشم حسينى بحرانى

تحقيق : بنياد بعثت (شعبه قم )

تفسير قرآن كريم بمعناى ، تبيين مراد خداوند و پرده برگيرى از محتوى آيات (مجمع البيان ج 1.13) با فرمان الاهى به پيامبر كه فرمود: [وانزلنااليك الذكر لتبين ما نزل اليهم]... (نحل آيه 44) آغاز گشت ( البرهان فى علوم القرآن ج 2.149) و با پرسشها و جستجوهاى صحابيان و ديگر مسلمانان ازابهامها واجمالها و ... و پاسخگوييهاى پيامبر[ص] گسترش يافت . بدين سان شكل آغازين تفسير قرآن . توضيح و تبيين پيامبراست و درادامه آن تفسير و تشريح برخى از برجستگان از صحابه پيامبر و نيز تابعين و سپس دوره تدوين و پديد آمدن آثار مفصل و مهم نفسيرى (ر.ك : حوزه شماره 16 مقاله : تفسير آغاز و تطور آن ) در جريان تدوين آثار تفسيرى اولين گام تفاسيرى است كه صرفا گردآورى احاديث و آثار را در ذيل آيات پيشه ساخته بود. كه از آن مجموعه به تفسير به ماثور و يا تفسير نقلى ياد مى شود.اين گونه آثار بويژه در بخشى كه متكى به نقل از معصومان است اگر متكى به روايت صحيح و آثار قطعى الصدور باشد و براساس مبانى محكم صدور روايت احراز

( 171 )

گردد مطمئن ترين و شايسته ترين تفسيراست اما سوكمندانه روايات تفسيرى آنسان آلوده به روايات جعلى و دروغين و آثار تزويرى است كه بازشناسى سره آن از ناسره كارى است بس مشكل و طاقت فرسا.

تفسير قرآن به احاديث و آثار اگر در روزهاى آغاز جريان تفسيرنگارى براساس شرايط فرهنگى آن روزها به گونه طبيعى شكل مى گرفتاما در سده هاى واپسين به عنوان جريانى كه معتقد بود قرآن تنها بااحاديث و آثار قابل تفسيراست و نه جز آن رخ نمود. تفسير [ البرهان] در ميان تفاسير شيعه با چنين ديدگاهى پديد آمده است . مرحوم آيه الله شهيد مرتضى مطهرى درباره اين تفسير نوشته اند:

[ اين تفسير طبق مذاق اخباريين است كه قرآن را تنها با حديث قابل تفسير مى دانند بدون هيچ توضيح ديگرى و حتى بدون اين كه كوچكترين توضيحى درباره همان احاديث داده شود بلكه صرفا به اين صورت كه : احاديث مربوطه نقل گردد به همان نقل اكتفا شود]. (خدمات متقابل اسلام وايران .461.)

شرح حال نگاران در شرح حال مرحوم بحرانى ازاين تفسير ياد كرده اند. مرحوم ميرزا عبدالله افندى مى نويسد:

[ البرهان فى تفسيرالقرآن مشتمل براخبارى است ازاهل البيت كه مولف آن را به عنوان هديه اى براى شاه سليمان صفوى نگاشته است . وى اين روايات رااز كتابهاى متعددى فراهم آورده است كه برخى ازاين كتابها غير مشهورند و برخى حتى در منابع بحارالانواراستاد ما نيز نيامده است].

مولف تفسير برهان را با يك مقدمه اى درباره عظمت قرآن كه - ضمن آن از گرايش عالمان زمان خود به تفسير غير روايى انتقاد كرده است شروع مى كند. پس ازاين مقدمه در ضمن 16 باب درباره : فضيلت عالم و روايات مربوط به اهل البيت از طريق فريقين نهى از تفسير قرآن به راى و ... سخن گفته است . در باب شانزدهم . كه باب پايانى مقدمه است از منابع تفسيرش ياد كرده است .

به هر حال تفسيرالبرهان از جمله آثار بسيار سودمند و كارآمد تفسير قرآن است كه هيچ مفسر و محققى از در نگريستن به آن و بهره گرفتن از محتوايش بى نياز نيست .

چاپهاى البرهان :

تفسير برهان تاكنون دست كم دو نوع چاپ داشته است :

1. چاپ چهار جلدى كه در تهران با سال 1302 - 1295 به چاپ سنگى و به قطع رحلى اجام يافته است .

2. چاپ چهار جلدى سربى رحلى به سال 1334 و به تصحيح : سيدمحمود بن جعفر موسوى زرندى و با دستيارى شيخ نجى الله بن كريم تفرشى بازرجانى محقق در پايان يادآورى كرده است كه كتاب را براساس نسخه هاى مخطوط و مطبوعى مقابله و تصحيح كرده استاما چگونگى تصحيح و مقابله و نسخه هاى اصل شناسانده نشده است .

3. برهان براى بار سوم به گونه افست و با تصحيح و تحقيق : محمد بن حسن تفرشى درودى چاپ شده است . محقق دراين چاپ برخى از كاستيها وافتادگيها را تصحيح نموده و در حواشى صفحات كتاب و لابلاى سطورافزوده است . چاپهاى

( 172 )

ياد شده داراى فراوان و تحريف و تصحيفهاى ناهنجارى است . اهميت كتاب و نابسامانى چاپهاى ياد شده واحد تحقيقات بنياد بعثت (شعبه قم ) را بر آن داشته است كه به تحقيق گسترده و دقيق آن دست يازد.اين تحقيق اينك مراحل پايانى خود را مى گذراند واميداست در آينده اى نه چندان دور در پيشديد محققان و جستجوگران معارف قرآنى نهاده شود.

شيوه تحقيق و تصحيح :

كتاب به گونه جمعى و به دستيارى گروهى از فاضلان در لجنه هاى مختلف به قرار ذيل تحقيق و تصحيح مى شود:

1. مقابله نسخه ها (كه ياد خواهيم كرد) با چاپهاى موجود و ضبط اختلاف نسخه ها.

2.استخراج روايات واحاديث و آثار براساس منابع كهن شيعه و سنى .

3. توضيح و تبيين لغات مشكل و عباراتى كه نيازمند توضيح و تشريح است .

4. رسيدگى و تصحيح اسناداحاديث و رجال و راويان روايات .

5.استوارسازى متن و ويرايش و منقح ساختن متن كتاب براى عرضه نهايى به حروفچينى و چاپ .

نسخه هاى معتمد:

1. نسخه هاى چاپى ياد شده .

2. نسخه كتابخانه دانشكده الهيات تهران نگاشته شده به خط محمد بن الحسن به الحاج حافظ اميرى (14 محرم 1114).

3. نسخه مدرسه شهيد مطهرى نگاشته سيد عبدالله به سال 1268 ه.ق .

4. نسخه كتابخانه وزيرى يزد نوشته ابراهيم بن عبدالغفور نورى اوائل سده 13.

5. نسخه كتابخانه دانشكده تهران به خط عبدالله بن على قارى حسين نوشته شده به سال 1261.

6.نسخه كتابخانه مهدوى نوشته شده در سده 13 هجرى قمرى .

مولف البرهان :

سيدهاشم بن سليمان الحسينى البحرينى از محدثان فقيهان مفسران و مولفان بزرگ و پركار قرن يازدهم هجرى قمرى است . شرح حال نگاران و محققان اسلامى شخصيت وى را ستوده اند وازاو با عناوين : محدث فقيه مفسر رجالى اديب و عابد و زاهد ياد كرده اند. مرحوم شيخ حر عاملى مى نويسد:

[سيدهاشم بن سليمان ... عالمى است زبردست و فاضل است باريك بين و آشناى به تفسير وادبيات و رجال . وى تفسير بزرگى دارد كه من آن را نزد وى ديده ام].

ما پيشتر از شخصيت علمى و آثارى وى و تفاسير منابع و شرح حالش به رجال ياد كرده ايم (مجله حوزه شماره 20.74 و 83.