چگونگى ترغيب مردم به پرداخت زكات
محمدباقر لياقتى
تأثير پرداخت زكات در اقتصاد جامعه
اگر همه كسانى كه در بخش كشاورزى و دامدارى و ديگر بخشها مشغول به كار هستند، بر اساس برآوردهاى شرعى، زكات و ديگر حقوق تعلق گرفته بر اموالشان را پرداخت نمايند بسيارى از نابسامانيهاى اقتصادى جامعه سامان يافته و خانوادههاى بىبضاعتى كه دچار فلاكت مالى هستند نجات مىيابند. چه بناهاى خيرى كه مورد نياز جامعه است و مىتوان با سهم زكات آنها را احداث نمود. در زمانهاى گذشته بناهاى عمرانى در سطح شهر و روستا با اعتبار مالى زكات پا مىگرفت؛ بناهاى خيريهاى چون مساجد، تكايا، جادّههاى روستايى، پل، آبانبارهاى عمومى، حمامها، غسالخانهها و غيره.
حال كه به بركت انقلاب اسلامى و خدمات شايان دولتها، سطح زير كشت كشاورزى كشور چه از جهت كيفى و چه از جهت كمى توسعه جدّى يافته و سطح توليد به شكرانه خداوند افزايش پيدا كرده به حدّى كه در سال 1383 جمهورى اسلامى ايران جشن خودكفايى گندم برپا كرده، چنانچه افرادى كه واجد شرايط پرداخت زكاتند چون كشت كاران گندم و جو و خرما و انگور و... حقوق شرعى و واجب الهى را بپردازند قطعاً رقم قابل توجهى خواهد شد كه با آن مىتوان مشكلات عديدهاى را برطرف ساخت.
در اسلام، رسيدگى به امور مادّى مسلمانان - حتى غير مسلمانان - به ويژه طبقه مستضعف با برپايى بناهاى خيريه و عامّ المنفعه سفارش و در روايات از آنها به عنوان «صدقه جاريه» ياد شده است؛ بناهايى كه مادامالعمر مردم از آنها بهره مىبرند و همواره بانيان اصلى آنها از اجر اخروى بهرهمندند. در حديث شريف از پيامبر گرامى اسلام نقل شده است:
«اذا مات الانسان انقطع عمله الا عن ثلاث: صدقة جارية، علمٌ ينتفع به، و ولدٌ صالحٌ يَدعوا لَه.»(1)
«هنگامى كه انسان از دنيا رخت برمىبندد پرونده اعمالش بسته مىشود، جز در سه چيز:
1 - بناهاى خير (نظير مسجد، حسينيه، دارالايتام، مدارس آموزشى، حوزههاى علميّه و...)؛
2 - دانشى كه ديگران از آن نفع ببرند و به وسيله آن راه را از چاه تشخيص داده و به صراط مستقيم هدايت شوند؛
3 - فرزند شايستهاى كه همواره دعاگوى والدين باشد.»
پس از اين مقدمه، به بررسى راههاى عملى ترغيب مردم به پرداخت زكات مىپردازيم.1 - تقويت باورهاى دينى و اعتقادى
هر مسلمانى بر اساس اين كه اعتقاد به مبدأ هستى دارد بر اين باور نيز هست كه خداى هستى بخش نعمتهاى فراوانى به وى ارزانى داشته كه قابل شمارش نيست:
«اگر بخواهيد نعمتهاى خداوند را بشماريد، قادر نخواهيد بود.»(2)
از جمله آن نعمتهاى غير قابل شمارش، نعمت امكانات مالى است. خداى مهربان به برخى از افراد، به هر دليل، مال و ثروت فراوان عنايت كرده و به شكرانه اين نعمت براى نيازمندان حقى را در اين سرمايهها قرار داده است:
«همانان كه در اموالشان حقّى معلوم است براى سائل و محروم.»(3)
نيز در روايت است كه:
«لكلّ شىء زكاتٌ.»(4)
«براى هر نعمتى زكاتى است.»
يعنى به واسطه هر نعمتى كه از سوى خداى مهربان عنايت شده بايد حقش ادا شود و پرداخت حق نيز موجب تزكيه و پالايش نفس انسان خواهد بود:
«از اموال مردم زكات دريافت نماييد تا موجب پاكى و تزكيه آنان گردد.»(5)
در روايت است هنگامى كه آيه شريفه «خذ من اموالهم صدقة...» در ماه رمضان نازل شد پيامبر فرمان داد كه در بين مردم جار بزنند كه خداى متعال همان گونه كه نماز را بر شما واجب گردانيد پرداخت زكات مال را هم واجب كرد. پس از گذشت ماه رمضان مجدّداً به جارچى دستور داد كه در ميان مردم اعلان كنند:
«اى مسلمانان! زكات اموال خودتان را بپردازيد تا نمازتان پذيرفته شود.»(6)
امام صادقعليه السلامفرمود:
«لا صلاة لمَن لا زكاة له و لا زكاة لمَن لا وَرَعَ له.»(7)
«كسى كه زكات نپردازد نمازش بى حاصل است و كسى كه ورع و تقوا نداشته باشد زكاتش پذيرفته نيست.»
از رسول عزيز اسلامصلى الله عليه وآلهنقل شده است:
«كسى كه زكات مالش را به محرومان و مستمندان جامعه بپردازد و نماز را با شرايط صحيح بپا دارد و با خيالهاى موهوم شيطانى آن را باطل نسازد، وقتى كه به عرصه محشر وارد مىگردد خداوند متعال او را به سه امتياز مفتخر مىسازد:
1 - مقام رفيع و جايگاه بلندى به او عطا مىكند كه تمام حاضران در عرصه قيامت به مقام او غبطه مىخورند؛
2 - نسيم بهشت او را در عالىترين خانههاى بهشت جايگزين مىگرداند؛
3 - به محضر پيامبر بزرگوار اسلامصلى الله عليه وآلهو اهل بيت پاكش شرفياب و به زيارت آنان نايل مىگردد.»(8)2 - بيان آثار و بركات پرداخت زكات در جامعه
بى گمان اگر در جوامع اسلامى، وظيفه پرداخت و دريافت زكات به صورت منسجم درآيد، سرمايهاى كه از اين راه جمع مىگردد، به رقم سرسام آورى خواهد رسيد. چنانچه اين سرمايه عظيم به بينوايان و نيازمندان اختصاص يا صرف ديگر كارهاى خير شود بى شك تحوّلى عظيم در زندگى امت اسلامى پديد خواهد آمد؛ به ويژه كه اغلب سرزمينهاى اسلامى زمينهاى بسيار حاصل خيزى دارند؛ نظير كشورهاى مصر، ايران، پاكستان، مالزى، اندونزى، مراكش، تونس، سوريه، ليبى و...
اصولاً عمل به پرداخت زكات ضمن از بين بردن فقر و محروميت در جامعه اسلامى موجب نزديكتر شدن طبقات مختلف جامعه به همديگر خواهد شد. زكات، نوعى احسان و انفاق مالى است كه بايد با رضايت خاطر همراه باشد؛ از اين رو از منّت گذارى در پرداخت زكات شديداً نهى شده است؛ چه آنكه منّت گذارى موجب بى ارزشى اين امر مقدس معنوى مىگردد.
پرداخت زكات چه بسا به نفع سرمايه داران و صاحبان مال و منال جامعه نيز مىباشد؛ زيرا پرداخت وجوه شرعى نظير زكات و خمس و... موجب تعديل ثروت و نزديك شدن طبقات مختلف جامعه به يكديگر خواهد شد و طبعاً حساسيتها كاهش يافته و اموال ثروتمندان در حاشيه امنيت قرار خواهد گرفت.
امام علىعليه السلامدر يك بيان نورانى و كوتاه مىفرمايد:
«حَصّنوا أموالكم باالزكاة.»(9)
«داراييهايتان را با پرداخت زكات بيمه نماييد.»
از امام صادقعليه السلامنيز نقل شده است:
«ما ضاع مالٌ فى برٍّ و لا بحرٍ الا بتضييع الزّكاة، فحصّنوا اموالكم باالزكاة.»(10)
«هيچ مالى در خشكى و دريا از بين نرفت مگر به سبب فروگذارى زكات، پس اموال خود را با زكات حفظ نماييد.»
طبيعتاً اگر حقوقى كه براى بينوايان در اموال اغنيا پيش بينى شده تحقق نيابد، فاصله طبقاتى بيشتر خواهد شد و در نتيجه آن، زمينه اضطراب و دشمنى در جامعه فراهم مىگردد و آنگاه انفجار عظيم و خطرناكى به وقوع خواهد پيوست؛ چه آنكه سرمايههاى سرمايهداران توسط محرومان و گرسنگان جامعه مورد طمع و تجاوز قرار خواهد گرفت.
بنابر اين، پرداخت زكات و ديگر انفاقهاى مالى در اسلام - علاوه بر ثواب عظيم و پاداش اخروى آن - اثر بسيارى در بهبود وضع معيشتى مستمندان دارد.
امام كاظمعليه السلاممىفرمايد:
«انّ الله عزّوجل وَضَعَ الزكاة قوتاً للفقراء و توفيراً لاموالكم.»(11)
«خداوند عزوجل زكات را به منظور تأمين روزى تهيدستان و افزايش داراييهاى شما وضع كرده است.»
در اسلام، علاوه بر آنكه در اموال اغنيا، سهمى براى فقرا در نظر گرفته شده، اصولاً در اعضا و جوارح انسانهاى داراى سلامت جسمى و حتى در صفات كمالى و انسانى آنها نيز سهمى براى ديگران لحاظ شده است؛ چنان كه فرمودهاند: زكات دانش، تعليم آن به شايستگان؛(12) زكات قدرت، انصاف؛(13) زكات جمال، عفاف؛(14) زكات پيروزى، احسان؛(15) زكات سلامتى، كوشش در اطاعت خدا؛(16) زكات شجاعت، جهاد در راه خداست.(17)3 - بيان آثار سوء ترك زكات
همان گونه كه اداى زكات و اقدام عملى به اين امر مقدس براى مؤدّيان و ديگر افراد جامعه بركات و اثرات فراوانى دارد، بى توجهى به آن نيز - همانند ديگر واجبات الهى - موجب برخى اثرات سوء خواهد بود.
قطعاً بسيارى از مشكلات مادّى كه در زندگى تعداد بىشمارى از مسلمانان وجود دارد ناشى از عدم توجه به توصيههاى دينى است.
ترك زكات، علاوه بر عقابى كه در دنياى واپسين بدان وعده داده شده موجب نزول بلاى عمومى نيز مىگردد؛ نظير مرگ و مير احشام، قطع نزولات آسمانى، ازدياد آفات كشاورزى، سيل، زمين لرزه، نزاعهاى قومى و منطقهاى و...
امام باقرعليه السلامفرمود:
«وجَدنا فى كتاب رسول الله اذا منعوا الزّكاة منعت الارض بركتها من الزرع و الثّمار و المعادن كلّها.»(18)
«در كتاب رسول خدا ديدم كه هرگاه مردم از پرداخت زكات خوددارى كنند، زمين بركات خود از زراعت و ميوهها و كانيها را دريغ مىورزد.»
امام رضاعليه السلامفرمود:
«اذا حُبِسَت الزّكاةُ ماتَتِ المَواشى.»(19)
«در جامعهاى كه زكات پرداخت نشود چارپايان دچار مرگ و مير مىشوند.»
در بينش اسلامى، اعمال نيك و بد انسانها علاوه بر تأثير در مسائل اجتماعى در مسائل طبيعى و آسمانى نيز مؤثر است. به يك معنا مىتوان گفت كه عالَم، عالَم تعامل است؛ اگر بشريت به اداء حقوق و وظايف شرعى خويش پاىبند باشد قطعاً خداى متعال نيز بركات و نعمتهاى خويش را بر بندگان افزون مىسازد؛ و چنانچه انسانها مسير انحراف و خيره سرى را نسبت به معبود در پيش گيرند با قهر و غضب وى رو به رو خواهند شد؛ دليل آن را نيز قرآن چنين گزارش كرده است:
«ذلك بانّ الله لم يك مغيّراً نعمةً انعمها على قوم حتّى يغيّروا ما بانفسهم»(20)
«اين [كيفر] بدان سبب است كه خداوند نعمتى را كه بر قومى ارزانى داشته تغيير نمىدهد، مگر آنكه آنان آنچه را در دل دارند تغيير دهند.»
پيامبر بزرگوار اسلام فرمود:
«هنگامى كه در جامعه عمل زشت زنا زياد گردد مرگهاى ناگهانى زياد مىشود و اگر فروشندگان كم فروشى نمايند خداوند به كمبودها و خشكسالى گرفتارشان خواهد كرد و هنگامى كه مردم زكات نپردازند زمين هم بركاتش را از كشت و ميوهها و معادن باز مىدارد.»(21)
حضرت امام صادقعليه السلامفرمود:
«اذا قام القائم أخَذَ مانع الزكاة فَضَرَبَ عُنَقَة.»
«آنگاه كه قائم ما [حضرت مهدى (عج)] ظهور كند كسى كه زكات مالش را نداده باشد، گردن زند.»4 - استفاده از رسانههاى گروهى در امر اطلاع رسانى
امروزه با استفاده از وسايل ارتباط جمعى - به ويژه صدا و سيما - مىتوان مسائل مربوط به زكات يا هر مسئله شرعى ديگر را به نحو شايسته به اطلاع مردم رساند. اين گونه برنامهها در شبكههاى استانى و شبكههاى سراسرى قابل اجراست. جا دارد مسئولان و ستادهاى مربوط، ميزان كشت و ميزان دريافت زكات و موارد مصرف و بالاخره كليه احكام مربوط به زكات را به طور روشن به اطلاع مردم برسانند. مثلاً در ايام برداشت محصولاتى چون گندم، جو، خرما و كشمش برنامههاى ويژهاى توليد و پخش گردد و از صاحب نظران و شخصيتهاى داراى نفوذ كلام كشور يا منطقه در جهت ترغيب كشاورزان و دامداران به اداى اين فريضه الهى استفاده شود.
ممكن است در جامعه اسلامى افرادى باشند كه با جايگاه والاى زكات و آثار و بركات پرداخت و نيز عواقب شوم عدم پرداخت آن آشنا نبوده و تاكنون مسائل مربوط به زكات به گوششان نخورده باشد. مسئولان محترم، به خصوص مروّجان دين و مبلّغان اسلام با استفاده از رسانهها مىبايد به وظيفه خويش عمل نموده و حجت را بر ديگران تمام سازند تا مردم مشمول محتواى جمله معروف «عقاب بلا بيان» قرار نگيرند.
برخى مباحث به گونهاى است كه على رغم علم اجمالى به آثار شوم انجام يا عواقب زشت عدم انجام آن نياز به توجه مكرر دارد و همواره بايد در فرصتهاى مناسب آن را تذكر داد تا به بوته فراموشى سپرده نشود. مسائل خمس و زكات و ديگر فروعات دينى از اين سنخ است.
برگزارى همايشهاى سراسرى احياى زكات و تمجيد از مؤدّيان محترم زكات و پخش چنين برنامههايى از صدا و سيما در معرّفى چهرههاى خدوم و خيّر كشور نقش عجيب و اثر بخشى در مطرح ساختن زكات در جامعه خواهد داشت.
با توجه به آنكه برداشت محصولاتى چون گندم، جو، خرما و... به جهت اختلاف جوّى و تفاوتهاى اقليمى در كشور، متفاوت است، مىتوان در ماههاى اول سال به امر يادآورى و اطلاع رسانى اقدام نمود و در راديو و تلويزيون به بحث زكات و احياء آن پرداخت و شورى در بين جامعه ايجاد كرد.
جاى تقدير است كه در سالهاى اخير، سروران محترم روحانى و برخى از موجّهين جامعه و مسئولان محترم در ستادهايى به نام «ستاد احياء زكات» فعاليتهاى گستردهاى را انجام داده و توفيقات خوبى هم به دست آوردهاند.5 - گماردن افراد مورد اعتماد و موجه بومى جهت جمعآورى زكات
نقش اعتماد و اطمينان در هر مسئلهاى، به ويژه مسائل مالى و حيثيّتى از بهترين و كارآمدترين روشها در حل مشكلات و زدودن توهّمات در جامعه است. چه بسا در جامعهاى زمينه براى انجام برخى حركتهاى مثبت وجود داشته باشد، ولى بدين منظور، فرد يا افراد مورد اعتمادى جهت تصدّى پيدا نشوند. اگر در جامعه مردم به مسئولان و مسئولان به مردم اطمينان و اعتماد داشته باشند بسيارى از مشكلات و نارساييهاى اجتماعى حل خواهد شد.
اگر كشاورزان و دامداران و به طور كلى امت اسلامى اطمينان داشته باشند كه پرداخت زكات يا هر وجهى كه معمولاً دولت از مردم دريافت مىدارد، به دست نيازمندان مىرسد يا در هدف اصلى هزينه مىگردد قطعاً از اداء اين فرايض استقبال نموده و همكارى خوبى با دولتمردان خواهند داشت.
اعتماد در مسائل مالى نقش اساسى دارد؛ اطمينان به اين كه تحويل گيرنده زكات چه كسى است و به دست چه كسى يا كسانى مىرسد و در چه راههايى مصرف و هزينه مىشود. از اين رو دستاندر كاران امر زكات حتماً مىبايد از افراد مورد اعتماد - حتىالامكان بومى و در كسوت روحانيت - باشند.
به تجربه ثابت گرديده كه هرگاه جمع آورندگان خمس، زكات يا هر وجوه شرعى ديگر، آنگاه كه مورد اعتماد مردم بودهاند استقبال فوقالعادهاى از سوى مردم مؤمن به عمل آمده است.6 - قدردانى از چهرههاى برجسته مؤدّيان زكات در رسانهها
همگان اعتراف دارند كه تبليغ در هر مسئله اجتماعى، فرهنگى، تجارى، مذهبى و غيره تأثير شگرفى بر افراد جامعه دارد. در دنياى امروز بيشترين هزينهها صرف تبليغ و اطلاع رسانى مىگردد.
به جاست كه مسئولان و مبلّغان دينى به لحاظ تثبيت اين واجب الهى و شناساندن مسائل آن از همين ابتكار به درستى بهره ببرند و خانوارهايى را كه همه ساله زكات و خمس و ديگر وجوهات شرعى را مىپردازند و كارهاى عامالمنفعهاى كه در سايه پرداخت زكات و... در كشور انجام شده را به صورت گزارش، مصاحبه و بزرگداشت به مردم معرفى نمايند.
اگر چه اين گونه انسانهاى خدمتگزار و متدين به واسطه عفت نفسى كه در آنان وجود دارد، راضى به معرفى خود در جامعه نيستند و شايد اين عمل را منافى اخلاص خويش بدانند، ليكن مسئولان از باب سپاس و نيز ترغيب هر چه بيشتر ديگر مسلمانان وظيفه دارند چهرههاى خيّر و عامل به وظايف مذهبى را معرفى نمايند.
چه زيباست كه در همايشهايى نظير تكريم از فرزانگان و... در مراكز استانها از اين چهرهها نيز قدردانى به عمل آيد.
يكى از شيوههاى قدردانى از آنان اهداى جوايز نفيسى چون اعزام به سفرهاى زيارتى يا سياحتى است.7 - تخصيص اعتبار ويژه دولتى به مناطق مؤدّى زكات
اين شيوه در برخى استانها به طور آزمايشى اجرا شده كه نتيجه مطلوبى داشته است. اجراى اين طرح محسّناتى دارد كه به برخى از آنها اشاره مىشود:
الف - باعث مىگردد كه مردم به انجام اين فريضه الهى تشويق شوند؛
ب - اين گونه عوامل تشويقى موجب مىشود كه اين واجب الهى به صورت يك سنّت هميشگى در بين مردم جاودانه بماند و سالهاى سال و نسل اندر نسل مردم به پرداخت زكات عادت كرده و بدان عمل نمايند؛
ج - مردم در سايه اداى يك واجب الهى به منافع مادّى آن نيز سريع و ساده دست يابند و به اصطلاح آثار پر بركت آن را لمس نمايند؛
د - مىتواند درس خوبى باشد براى روستاييان مناطق ديگر تا آنها نيز با قدم گزاردن در ميدان اداى زكات در عمران و آبادانى مناطق خويش بكوشند.
در مورد اخير، بايد توجه داشت كه اجراى چنين سياستى موجب نشود كه در برخى مناطق به جهت جذب اعتبارات عمرانى و تخصيص اعتبارات ويژه، نسبت به فقرا و خانوادههاى بى بضاعت مناطق ديگر اجحافى صورت گيرد و در پرداخت سهم آنها كاستىاى مشاهده گردد.
بايد توجه داشت كه خداوند متعال در قرآن موارد هشت گانه مصرف زكات را مشخص فرموده و به احتمال زياد ترتيب ذكر موارد بر اساس اولويت مىباشد؛ به اين معنا كه اولين مورد مصرف زكات رسيدگى به وضعيت معيشتى بينوايان و گرسنگان است:
«انّما الصّدقات للفقراء و المساكين...»(22)
«صدقات، تنها به تهيدستان و بينوايان و متصديان [گردآورى و پخش] آن، و كسانى كه دلشان به دست آورده مىشود، و [در راه آزادى] بردگان و وام داران و در راه خدا و به در راه مانده اختصاص دارد. [اين] به عنوان فريضه از جانب خداست و خدا داناى حكيم است.»8 - برگزارى همايش سراسرى با حضور برخى از مؤدّيان زكات در مراكز استانهاى كشور
در بندهاى پيشين به اجمال گذشت كه كار تبليغاتى مناسب و گستردهاى بايد در جهت احياى زكات و ترغيب مردم به انجام آن صورت گيرد. اين شيوه هم در رسانههاى جمعى قابل اجراست - كه در سطور قبل به صورت اختصار به برخى از شگردهاى آن اشاره شد - و هم با برگزارى مراسم عمومى در سطح كشور، استانها و شهرستانها با اجراى برنامههاى متنوّع و ابتكارى.
الف - برگزارى چنين همايشى مىبايد در آستانه برداشت محصولاتى نظير گندم، جو، خرما، كشمش و... با توجه به وضعيت اقليمى منطقه صورت گيرد؛ با اين توضيح كه ميان برپايى همايش و برداشت محصول فاصله چندانى نباشد؛ يعنى آوازه همايش و تب و تاب برگزارى آن با برداشت محصول هم زمان باشد؛
ب - سخنرانيهايى توسط سخنرانان برجسته كشور در موضوعاتى چون اهميت زكات و آثار و بركات پرداخت زكات و ذكر عواقب شومى كه در ترك آن گريبان جامعه اسلامى را خواهد گرفت و موارد مصرف و مسائل ديگر اين واجب الهى صورت گيرد؛
ج - ارائه گزارشى از روند فعاليت ستاد احياء زكات، معرفى اعضاء آن، ذكر آمار و ارقام دريافتى با توجه به سطح كشت منطقه و...
اين نكته را نبايد فراموش كرد كه بسيارى از مردم، به خصوص در سطح روستاها طبق عرف و عادت، زكات خود را به تهيدستان اهل محل، وابستگان و نيازمندان ديگر مىپردازند كه اغلب جزء آمار اعلان شده قرار نگرفته و شايد كسى نداند جز خداوند دانا.
آنچه رسماً اعلان مىگردد معمولاً مقدار زكاتى است كه به ستاد احياء زكات يا كميته امداد امام، بهزيستى، امام جمعه و ديگر روحانيون پرداخت مىشود و قطعاً آمار پرداخت زكات از سوى مؤدّيان بيشتر از آن چيزى است كه اعلان مىگردد.
بنابراين، اين گونه همايشها فرصت بسيار مناسبى فراهم مىآورد تا مسئولان محترم، ميزان دريافت و شيوه اجراى زكات و موارد مصرف و همچنين كارهاى عمرانى صورت گرفته را به اطلاع مردم برسانند.
در اين قسمت براى اطلاع خوانندگان محترم، به ميزان توليد گندم، جو، خرما و انگور - كه عمده محصول مشمول زكاتند - در سال 1382 اشاره مىكنيم:
1 - ميزان توليد گندم در اين سال برابر بود با 44/13 ميليون تن، يعنى سيزده ميليون و چهارصد و چهل تن كه 77/66 درصد آن از كشت آبى و 23/35 درصد آن از كشت ديم به دست آمده است.
2- ميزان توليد جو برابر910/2ميليونتن بود؛ يعنى دو ميليون و نهصدوده هزار تن كه 89/68 درصد آن از زمينهاى آبى و ما بقى 11/31 درصد آن از كشت ديم بوده است.
3 - ميزان توليد خرما در كشور برابر بود با 965 هزار تن كه 08/98 درصد آن از زمينهاى آبى و 92/1 درصد آن محصول زمينهاى ديم بوده است.
4 - ميزان توليد انگور در سال ياد شده 910/2 ميليون تن؛ يعنى دو ميليون و نهصد و ده هزار تن كه 39/89 درصد آبى و بقيه 61/11 درصد آن ديم بوده است.(23)
بر اساس فتاواى فقهاى شيعه پرداخت زكات براى مؤدّيانى كه محصولات خود را توسط آبيارى به دست آورده باشند با محصولاتى كه به صورت ديم به دست آمده باشد متفاوت است. بنابراين زرع يا باغى كه با روشهايى چون آبيارى دستى، آبيارى قطرهاى، موتور پمپ و غيره آبيارى مىشوند، زكاتشان 120 محصول و آنها كه به صورت ديم آبيارى مىشوند زكاتشان 110 محصول مىباشد.
توضيح اين كه حد نصاب زكات گندم، جو، خرما و كشمش بر حسب فتاواى برخى فقها كمى متفاوت است، ولى بيشتر فقها در فتوايشان ميزان 847 كيلوگرم را اعلان كردهاند.(24) بنابراين، چنانچه هر يك از محصولات ياد شده، توليدى كمتر از حد نصاب ذكر شده داشته باشند، شخص كشاورز يا باغدار بدهكار زكات نخواهد بود.9 - فضا سازى تبليغاتى ويژه در فصل برداشت محصول
بجاست هر ساله در فصل برداشت محصول، با توجه به وضعيت اقليمى و جغرافيايى سرزمينهاى گرمسير، سردسير و معتدل، فضاى منطقه با اقدامات فرهنگى و تبليغى عطرآگين شده و همگان با توجه به فضاى ايجاد شده ناگهان متوجه برداشت محصولاتى چون گندم و جو و... و در پى آن به ياد اداى واجب الهى زكات بيفتند.
اين فضاسازى علاوه بر مواردى كه در صفحات گذشته از آن ياد شد مىتواند بر امورى نظير پخش پوستر، نوشتن احاديث كوتاه در مورد زكات و آثار و بركات آن، نوشتن شعارهاى مناسب، تهيه بروشورهاى كوتاه و پرمحتوا، نصب بوم و پارچه نوشتهها با محتواى احاديث شريف معصومانعليهم السلاممبنى بر ترغيب مردم به اداى زكات و نصب آنها در محلهاى مناسب و اماكن عمومى متمركز گردد.
علاوه بر اين، مىتوان از حضور عاملين زكات در كنار دفاتر مراكز خدمات كشاورزى و تعاون روستايى مناطق مختلف نيز بهره برد. مسئولان محترم تعاونيهاى روستايى نقش بسيار والايى در ترويج و اخذ زكات دارند و عمدتاً برادران دلسوز و هماهنگ با متصديان جمعآورى زكاتند.
پيشنهاد مىشود در كنار تشكيلات ادارى و انبارها و باسكولهاى تعاونى روستايى، دفترى نيز به همين منظور ايجاد شود تا سهم زكات كشاورزان را همان جا جدا و تحويل بگيرد. آنچه برشمرده شد، تنها برخى راهكارهاى عملى ترغيب مردم در امر زكات بود. پژوهشگران محترم مىتوانند با بررسيهاى بيشتر راهكارهاى ديگرى را نيز بر اين امور بيفزايند و زمينههاى عملى ديگرى را هم مدّ نظر قرار دهند.
اما به نظر مىرسد كارآمدترين عامل و موفقترين شيوه در اين جهت، تقويت و احياى بنيههاى اعتقادى مردم است كه اگر متصديان امر و متوليان زكات در اولين قدم، به اين امر بپردازند قطعاً موفقيتها چندين برابر خواهد بود؛ زيرا تا مردم در چنين مسائلى به مرز ايمان و اعتقاد راسخ نرسند شيوههاى عملى ديگر چندان كارآيى نخواهد داشت؛ چه آن كه به تجربه ثابت شده است انگيزه دينى در همه مسائل گره گشاى فوقالعاده مؤثرى است.پي نوشت ها:
1) ميزان الحكمة، حديث شماره 14287.
2) سوره ابراهيم (14) آيه 34.
3) سوره معارج (70) آيه 25.
4) غررالحكم و دررالكلم، حديث 7301.
5) سوره توبه (9) آيه 103.
6) وسائل الشيعه، ج 6، ص 3، حديث 1.
7) ميزان الحكمة، ماده زكوة، به نقل از مشكات الانوار.
8) بحارالانوار، ج 93، ص 8.
9) همان، ج 73، ص 373، حديث 8.
10) همان، ج 69، ص 393، حديث 8.
11) كافى، ج 3، ص 498.
12) بحارالانوار، ج 3، ص 25.
13) غررالحكم و دررالكلم، حديث 5448.
14) همان.
15) همان.
16) همان.
17) همان.
18) اصول كافى، ج 2، ص 374.
19) بحارالانوار، ج 73، ص 373.
20) سوره انفال (8) آيه 53.
21) تحف العقول، ص 36.
22) سوره توبه (9) آيه 60.
23) مجله آمار كشاورزى، جلد 1، سال زراعى 1381 - 1382، وزارت جهاد كشاورزى، شماره 6، آذر 1384.
24) آيتالله بهجت ميزان نصاب زكات گندم، جو، خرما و كشمش را 300 من (900 كيلوگرم) و آيتالله صافى 885 كيلوگرم مىدانند. ر.ك: توضيح المسائل، باب زكات.