انس پيامبر گرامىصلى الله عليه وآلهبا قرآن كريم
مرتضى ترابى
انس، يعنى خو گرفتن همدمى و مصاحبت انسان با فرد يا شىء مورد علاقهاش. انسان به لحاظ اين كه وجودى گسترده دارد و مجمع اميال و گرايشهاى مختلف است، زمينه انس با امور گوناگون را داراست. انس انسان با امور متعالى و معنوى منوط به اين است كه بين او و مأنوسش سنخيت وجود داشته باشد، هر چه اين سنخيت بيشتر باشد موانست نيز بيشتر خواهد بود. از اين رو، هر كس به هر اندازه كه از باطل دور باشد، انس با قرآن مجيد كه سرتاسر آن حق است و هيچ گونه باطلى در آن راه ندارد، بيشتر مىشود. انس كامل مختص كسانى است كه در انديشه، اخلاق و كردار از هرگونه باطلى به دور بوده، و حق محور باشند.
انس به يك شىء درهاى دل را به روى آن شىء باز مىكند، و باعث مىشود كه روح و جان انسان تحت تأثير قرار گيرد و رنگ و بوى آن شىء را به خود بگيرد، اين تأثير به تدريج در تمام حركات و سكنات فرد متبلور مىشود. بر اين اساس، انس با قرآن مجيد كه تجلى حق تعالى در اين جهان است و سرتاسر دعوت به تعالى و سير به سوى حق است انسان را به اندازه استعداد و قابليتهايش از نور و كمال برخوردار مىكند تا جايى كه انسان در ابعاد مختلف وجودش قرآنى و مظهر قرآن مىشود.
قرآن كريم، مانند ريسمانى است كه اين عالم را به عالم غيب متصل مىكند، داراى مراتب و ابعاد گوناگون است. از سوى ديگر، انسان نيز داراى گسترده وجودى شگفت آور است كه به او استعداد ورود به اعلى عليين را داده است. يعنى قرآن و انسان هر دو داراى مراتب ظاهر و باطن و باطن آنها نيز داراى مراتب گوناگون است، پس انس انسان با قرآن با توجه به اين گستردگى، مراتب مختلفى پيدا مىكند.
بر اين اساس، انس پيامبر اكرم - صلى الله عليه و آله - كه داراى مقام عصمت و طهارت است با قرآن، انس همه جانبه بوده و در تمام شؤون و مراتب قرآن با آن همراه بودند. به نحوى كه خود تجسم قرآن مجيد بودند، و تمام شؤون حضرت، تفسير آيات الهى بود. زبانشان با تلاوت آيات قرآن انس داشت، ذهنشان با تدبر در معانى آن مأنوس بود و قلبشان آكنده از تجليات الهى در قرآن بود، و باطنشان با لوح محفوظ - كه حاوى حقيقت قرآن است - در تماس بود، و كردارشان تفسير عينى قرآن در زندگى بود.
خلاصه آن كه پيامبر و اهل بيت - عليهم السلام - هم در قرائت، تلاوت و حفظ و هم در علوم و معارف و هم در عمل و تطبيق، همدم و همراه قرآن بودند. اين موضوعى است كه علاوه بر اصول كلى و نظرى مىتوان آن را در پرتو شواهدى از زندگى حضرت بررسى كرد.انس پيامبر گرامى با قرآن كريم
پيامبر اكرم - صلى الله عليه و آله - كه وحى قرآنى را از منبع غيب دريافت كرد، و آن را به عنوان معجزه ابدى، و كتاب نور و هدايت براى بشر به ارمغان آورد، خود بيشتر از همه با اين كتاب همدم بود، و اولين عالم و عامل به آن، و كاملترين الگوى انسان قرآنى، در انديشه، اخلاق و رفتار بودند. ارتباط و انس پيامبر با قرآن ارتباط خاصى بود كه در ابعاد خاصش براى هيچ كس - غير از ايشان - محقق نشده و نخواهد شد.
قرآن مجيد، مملو از دستورهايى است كه مخاطب آنها شخص پيامبر گرامى - صلى الله عليه و آله - است، و مسئوليت انجام آن بر عهده آن حضرت است. هر كدام از اين خطابها، از مجاهدتها و تلاشها و سيرههاى الهى پيامبر - صلى الله عليه و آله - حكايت مىكند، و اين آيات الهى لحظه به لحظه زندگى آن حضرت را شكل مىداده، و همراهى مستمر آن وجود گرامى را با آواى وحى موجب مىشد، به طورى كه پيامبر اسلام - صلى الله عليه و آله - در هر پيش آمدى، منتظر سروش غيبى بودند، و دلشان تنها با نزول آيات قرآن آرام مىگرفت و با تاخير وحى، نگران مىشدند.(1)
اين حقيقت، هم در بعد اجتماعى و هم در بعد فردى شخصيت پيامبر به وضوح متجلى است. قرآن مجيد در آيات متعدد، تلاوت آيات قرآن مجيد، براى ابلاغ به مردم، و همچنين تبيين و تعليم، و اجراى آن را، وظيفه اصلى پيامبر اسلام - صلى اله عليه و آله - دانسته است و پيامبر اسلام - صلى الله عليه و آله - نيز در راستاى انجام اين مسئوليت الهى، از هيچ كوششى فروگذار نكردند، و در راستاى رساندن پيامهاى الهى، تا آخرين لحظات عمر مبارك خود، تلاش كردند.
در كنار اين وظيفه اجتماعى، پيامبر اسلام - صلى الله عليه و آله - مأمور بودند كه آيات قرآن مجيد را در دل شبها براى خود تلاوت كنند.
خداوند متعال در سوره مزمل مىفرمايد:
«يا ايها المزمل قم الليل الا قليلا نصفه او انقص منه قليلا او زد عليه و رتل القرآن ترتيلا»(2)
«اى جامه به خود پيچيده! شب را جز اندكى به پا خيز. نيمى از شب يا كمى از آن را كم كن يا بر نصف آن بيفزاى و قرآن را با ترتيل (دقت و تأمل) تلاوت كن.»
قرآن مجيد از اهتمام پيامبر اسلام - صلى الله عليه و آله - به انجام اين دستور خبر داده است.
«ان ربك يعلم انك تقوم ادنى من ثلثى الليل و نصفه و ثلثه و طائفة من الذين معك و الله يقدر الليل و النهار علم ان لن تحصوه فتاب عليكم فاقرؤا ما تيسر من القرآن علم أن سيكون منكم مرضى و آخرون يضربون فى الأرض يبتغون من فضل الله و آخرون يقاتلون فى سبيل الله فاقرؤا ما تيسر منه و اقيموا الصلاة و آتوا الزكاة و أقرضوا الله قرضا حسنا و ما تقدموا لأنفسكم من خير تجدوه عند الله هو خيرا و أعظم أجرا و استغفروا الله ان الله غفور رحيم»(3)
«در حقيقت پروردگارت مىداند و گروهى از كسانى كه با تو هستند، نزديك به دو سوم از شب يا نصف آن يا يك سوم آن را (به نماز) برمىخيزند، و خداست كه شب و روز را اندازه گيرى مىكند (او) مىداند كه (شما) هرگز حساب آن را نداريد، پس توبه شما را پذيرفت پس هر چه از (قرآن برايتان) ميسر است تلاوت كنيد و زكات را بپردازيد و (قرض الحسنهاى) نيكو به خدا وام دهيد و هر كار خوبى براى خويش از پيش فرستيد آن را نزد خدا بهتر و يا پاداشى بيشتر باز خواهيد يافت و از خدا طلب آمرزش كنيد كه خدا بسيار آمرزنده و مهربان است.»
بيان آيات قرآن براى مردم - ولو با در خطر انداختن جان خود و نزديكانش همه نمونه و نشانههاى ارتباط و انس بىنظير آن حضرت با اين كتاب الهى است.
على - عليه السلام - كه در طول عمر مباركش هميشه همراه و همراز پيامبر اكرم - صلى الله عليه و آله - بودند، در وصف شدت علاقه پيامبر به قرآن كريم مىفرمايد:
«كان رسول الله - صلىاللهعليهوآله - لا يحجزه عن قراءة القرآن الا الجنابة.»(4)
«چيزى جز جنابت مانع از تلاوت قرآن رسول الله - صلى الله عليه و آله - نمىشد.»
پيامبر اكرم - صلى الله عليه و آله - هر شب به قرائت سورههاى خاصى از قرآن كريم اهميت مىدادند. جابر گفت:
«كان النبى - صلى الله عليه و آله - لاينام حتى يقرأ تبارك، و الم التنزيل.»(5)
«پيامبر اكرم - صلىاللهعليهوآله - تا سورههاى مباركه "تبارك" و "الم تنزيل" تلاوت نمىكردند، نمىخوابيدند.»
«كان - صلى الله عليه و آله - لايرقد حتى يقرأ المسبحات، و يقول: فى هذه السور آية هى أفضل من ألف آية، قالوا: و ماالمسبحات؟ قال: سورة الحديد، و الحشر، و الصف، و الجمعة، و التغابن.»(6)
«آن حضرت تا سورههاى "مسبحات" را نمىخواندند، به خواب نمىرفتند و مىفرمود: در اين سورهها آيهاى است كه آن آيه از هزار آيه برتر است.
سؤال كردند: مسبحات كدام سورهها هستند؟ فرمود: " سورههاى حديد، حشر، صف، و جمعه، و تغابن" است.»
پيامبر اكرم - صلى الله عليه و آله - حتى در شدت بيمارى نيز از قرائت قرآن كريم دست نمىكشيدند.
بكر بن عبدالله گفت:
«شخصى در حالى بر پيامبر اكرم - صلى الله عليه و آله - وارد شد كه آن حضرت به شدت بيمار بود، و يا گفت: تب دار بود، به حضرت گفت: اى رسول خدا! چقدر تب شما شديد است؟!
پيامبر اكرم - صلى الله عليه و آله - فرمود: "آن تب از خواندن سى سوره از قرآن من مانع نشد، در حالى كه هفت سوره از آنها از سورههاى طولانى بودند." پيامبر سپس فرمود: "آيا بنده سپاسگزار خدا نباشم؟"!»
چيزى كه قرائت قرآن كريم توسط پيامبر اكرم - صلى الله عليه و آله - را بر قرائت ديگران برترى مىبخشد، اين است كه حضرت براى رسيدن به مقاصد دنيايى و يا آخرتى قرآن نمىخواندند، بلكه تنها براى شكرگزارى قرآن مىخواندند. از اين رو، فرمودهاند: «آيا بنده سپاسگزار خدا نباشم؟»
اين مقامى است كه جز اولياى خاص خدا به آن نمىتوانند برسند.
عشق و علاقه حضرت به قرآن كريم به حدى بود كه گاهى يك آيه را از شب تا به صبح تكرار مىكردند.
ابوذر گويد:
«يك شب رسول خدا - صلى الله عليه و آله - نزد ما بود، سپس برخواست و يك آيه را پشت سر هم تكرار مىكرد: «ان تعذبهم فانهم عبادك و ان تغفرلهم فانك انت العزيز الحكيم»(7) "اگر آنان را عذاب كنى، پس آنان بندگان تو هستند، و اگر آنان را بيامرزى، قطعا تو شكستناپذير فرزانهاى".»(8)
همچنين محبت و علاقه پيامبر - صلى الله عليه و آله - به قرآن كريم را مىتوان از علاقه پيامبر به شنيدن قرائت قرآن به دست آورد.
رسول خدا - صلى الله عليه و آله - به ابن مسعود فرمود: «برايم بخوان».
ابن مسعود گويد: سوره نسا را آغاز كردم تا رسيدم به آيهاى كه مىفرمايد: «(حال تو) چگونه است، آن وقتى كه از هر گروهى گواهى بياوريم، و تو را بر (همه) آنان گواه آوريم» ديدم كه اشك از ديدگانش جارى شد، و فرمود: «الان كافى است.»(9)
انجام برخى از اعمال عبادى و از جمله قرائت قرآن براى برخى از افراد به صورت عادت در مىآيد، در اين حالت عمل عبادى ظاهرى بىمحتوا و جسمى بى روح خواهد بود. اما عمل عبادى حقيقى آن است كه با توجه و حضور قلب باشد، و همواره براى فرد طراوت و تازگى داشته باشد، حتى اگر بارها تكرار شده باشد. انس حضرت با قرآن چنين خصوصيتى داشت. از اين رو پيامبر - صلى الله عليه و آله - در حين قرائت قرآن به خصوص آياتى كه مسئوليت عظيم ايشان را بازگو مىكند، به شدت تحت تأثير واقع مىشد.
«قال: و كان رسول الله - صلى الله عليه و آله - اذا قرأ هذه الآية «و ما تكون فى شأنٍ و ما تتلو منه من قرآنٍ و لاتعملون من عملٍ الا كُنّا عَليكُم شهوداً اذ يفيضون فيه و ما يعزب عن ربك من مثقال ذرة فى الأرض ولا فى السماء و لا أصغر من ذلك و لا أكبر الا فى كتاب مبين» بكى بكاء شديداً.»(10)
«هنگامى كه پيامبر خدا - صلىاللَّهعليهوآله - اين آيه را قرائت مىكرد: "در هيچ حال نيستى و هيچ قسمتى از قرآن را تلاوت نمىكنى، و هيچ علمى را انجام نمىدهيد، مگر اين كه ما گواه بر شما هستيم در آن هنگام كه وارد آن مىشويد. هيچ چيز در زمين و آسمان، از پروردگار تو مخفى نمىماند، حتى به اندازه سنگينى ذرهاى، و نه كوچكتر." به شدت گريه مىكرد.»
اين تأثر شديد به حدى است كه پيامبر فرموده است:
«انى لأعجب كيف لا أشيب اذا قرأت القرآن.»(11)
«من تعجب مىكنم كه چگونه وقتى قرآن مىخوانم پير نمىشوم.»
در حقيقت، آن چيزى كه براى پيامبر گرامى از قرائت قرآن مجيد متوقع بوده، محقق شده است. از اين رو، در حديث ديگر اين گونه فرمود:
«قال رجل: يا رسول الله! أسرع اليك الشيب، قال: شيبتنى هود، و الواقعة، و المرسلات، و عم يتسائلون.»(12)
«مردى از پيامبر پرسيد: اى پيامبر خدا! چرا زود پيرى به سراغ شما آمد؟ حضرت فرمود: سورههاى هود، واقعه، مرسلات و عم يتسائلون مرا پير كرد.»پي نوشت ها:
1) در مواردى متعددى پيامبر اسلام - صلى الله عليه و آله - حالت انتظار به خود مىگرفت و تصميم درباره امرى يا پاسخ پرسشى را تا آمدن وحى به تاخير مىانداخت. اين حالت پيامبر اسلام - صلى الله عليه و آله - در برخى آيات قرآن مجيد نيز مورد اشاره واقع شده است،نظير اين آيه كه درباره تغيير قبله نازل شده است: «قد نرى تقلب وجهك فى السماء».
2) سوره مزمل (73) آيه 1 - 6.
3) همان، آيه 20.
4) بحار الانوار، ج 87، ص 68 ؛ كنز القوائد، كراجكى، ص 266.
5) مجمع البيان، ج 8، ص 325 ؛ بحارالانوار، ص 92، ص 316.
6) مجمع البيان، ج 9، ص 299 ؛ سنن النبى، علامه الطباطبائى، ص 339 ؛ روح الجنان، ابى الفتوح الرازى، ج 11، ص 30.
7) سوره مائده (5) آيه 118.
8) التحفة السنية، سيد عبدالله جزائرى، ص 149 ؛ محجة البيضاء، ج 2، ص 237.
9) ر.ك: اسرار الصلاة، شهيد ثانى ؛ مستدرك الوسائل، ميرزاى نورى، ج 4، ص 238 ؛ در نقل ديگر چنين آمده است: روى عن ابن مسعود قال: أمرنى رسول الله - صلى الله عليه و آله - أن أتلو عليه شيئا من القرآن، فقرأت عليه من سورة يونس حتى اذا بلغت قوله تعالى: «ورودا الى الله مولاهم الحق...». رأيته و اذا الدمع تدور فى عينيه الكريمتين. الميزان، ج 6، ص 338. از ابن مسعود روايت شده است كه گفت: رسول خدا - صلى الله عليه و آله - به من فرمود كمى قرآن تلاوت كنم، سوره يونس را براى آن حضرت تلاوت كردم تا رسيدم به آيهاى كه مىفرمايد: «... و به سوى سرپرست حقيقى شان بازگردانده شدند» ديدم كه اشك در چشمان مباركشان حلقه زد.
10) مجمع البيان، ج 5، ص 116.
11) الكافى، ج 2، ص 632.
12) الأمالى، الشيخ الصدوق، ص 304.