احكام  قمار و پيامدهاى آن

محمدباقر شريعتى سبزوارى

قمار يكى از انواع بازى هاى مخرب و خانمان سوز است كه متأسفانه با عنوان فريبنده ورزش فكرى, بر مفاسد آن سرپوش گذاشته مى شود. از نظر اسلام, اين بازى ناسالم, جزء گناهان كبيره است. قمار باعث تشديد تضادهاى داخلى, اختلافات خانوادگى, ازدياد كينه و دشمنى مى گردد. براى افزايش آگاهى نوجوانان و جوانان و عموم خوانندگان محترم مجله, موضوع احكام اين شماره از مجله را به (قمار و پيامدهاى آن) اختصاص داده ايم.

مفهوم واژگانى قمار

قمار و مُقامَره به معناى بازى با ابزارهاى قمار به منظور برد و باخت است; مانند بازى با نَرد, شطرنج, پاسور, ورق و ساير وسايلى كه براى قمار كردن ساخته شده است.1
در فرهنگ عميد آمده است: قمار يعنى (هر نوع بازى كه در آن شرط كنند شخص برنده از كسى كه بازى را باخته, پول يا چيز ديگر بگيرد.)

دلايل حرمت قمار

قماربازى به چهار دليل حرام است:
1. عقل: از نظر عقلى, هر عملى كه باعث تهييج و تحريك اعصاب گردد, كينه و دشمنى به وجود آورد و پيامدهاى اقتصادى, اجتماعى و اخلاقى زيانبارى به دنبال داشته باشد, جايز نيست.
2. اجماع: علماى شيعه و سنى بالاتفاق بر حرمت قمار اجماع دارند و احدى از آنان به جواز فتوا نداده است.2 از نظر ايشان حتى آموزش قمار, ساختن وسايل قمار و خريد و فروش آن نيز حرام است. حرمت قمار يكى از ضروريات دين به شمار مى رود و منكر آن از اسلام و جماعت مسلمين بيرون است.3
3. كتاب: قرآن مجيد صريحاً بر حرمت قمار تأكيد كرده است, كه ما در اين جا به دو آيه بسنده مى كنيم:
الف) يسئلونك عن الخمر والميسر قل فيهما اثم كبير ومنافع للناس واثمهما اكبر من نفعهما;4 از شراب و قمار از تو مى پرسند, بگو: در آن دو, گناهى بزرگ و منافعى براى مردم وجود دارد و گناهشان از سودشان بيشتر است.)
از عبارت (اثم كبير) برمى آيد كه شراب و قمار گناهى بزرگ است.
ب) (يا ايها الذين آمنوا انّما الخمر والميسر والانصاب والازلام رجس من عمل الشيطان فاجتنبوه لعلكم تفلحون;5 اى كسانى كه ايمان آورده ايد, تحقيقاً شراب و قمار و بت ها و تيرهاى قرعه, از اعمال پليد شيطانى است; پس دورى كنيد, شايد رستگار شويد). اين آيه سعادت مادى و معنوى بشر را در گرو پرهيز از قمار وشراب دانسته است. آن گاه در آيه بعد به گوشه اى از حكمت حرمت آن دو عمل پرداخته و مى فرمايد: (بدون ترديد شيطان مى خواهد از طريق شراب و قمار, در ميان شما دشمنى و تفرقه ايجاد كند و شما را از ياد خدا و اقامه نماز باز دارد.)6
از اين دو آيه نكات حكيمانه اى فهميده مى شود; از جمله اينكه قمار, كارى بسيار زشت و پليد است به طورى كه در رديف ميگسارى و بت پرستى آورده شده است. ديگر اينكه باعث گسترش دشمنى و تفرقه در ميان جامعه است, چرا كه ثروت باد آورده و بدون زحمت, دشمنى اطرافيان را برمى انگيزاند و پيوندهاى اجتماعى را قطع مى نمايد. از همه مهم تر باعث غفلت از خدا و اقامه نماز مى شود. قماربازان به اميد بردن مال بيشتر و يا جبران اموالى كه باخته اند, گذشت زمان را فراموش مى كنند تا آن جا كه نمازشان قضا شده و خدا فراموش مى شود. به علاوه اينكه در دل بازنده, بغض و نفرت از فرد برنده آشيانه مى كند و تا انتقام نگيرد و يا خودكشى نكند, آرام نمى گيرد. از جانب ديگر هر (بردى) براى برنده, شوق و حرص بيشترى ايجاد كرده تا از اين طريق به چپاول اموال ديگران ادامه دهد.
4. سنت: به فرموده علامه طباطبائى(ره), روايات شيعه و سنى درباره حرمت قمار به قدرى زياد است كه از حد شمارش بيرون است.7

اقسام و احكام قمار

براى اينكه موارد حرمت و حلال قمار روشن گردد, بايد اقسام و شاخه هاى آن را شناخت. قمار از چهار صورت خارج نيست:
1. بازى با وسايل مخصوص قمار همراه با شرط بندى و برد و باخت;
2. بازى با وسايل مخصوص قمار, ولى بدون شرط بندى و برد و باخت;
3. بازى با وسايلى غير از ابزارهاى مخصوص قمار, ولى همراه با شرط بندى و برد و باخت;
4. بازى بدون وسايل قمار و بدون شرط بندى و برد و باخت.
صورت اول از نظر تمام عالمان اسلامى (شيعه و سنّى) حرام است و از گناهان بزرگ محسوب مى گردد.
صورت دوم از نظر همه علماى شيعه و برخى از عالمان سنى, حرام مى باشد.
صورت سوم از نظر تمام علماى شيعه و بيشتر علماى اهل سنت, حرام است.
صورت چهارم به اجماع عالمان تشيع و تسنن, جايز است.

پيامدهاى منفى قمار

پيامدهاى ناگوار و زيان هاى قمار, مسئله اى بديهى و روشن است; تفرقه و دشمنى, خشم و نفرت, جنگ و قتل, انحطاط اخلاقى, طلاق, اضطراب و نگرانى, خودكشى و هيجان هاى عصبى و موارد بسيار ديگر, از جمله آثار ناپسند اين بازى تخديرى است. براى اطلاع بيشتر خوانندگان گرامى, در اين جا به نمونه هايى از خطرات و ضررهاى اجتماعى و مالى قمار بر اساس گزارشات رسانه هاى جمعى كشورهاى غربى اشاره مى كنيم.
ـ يك قمارباز حرفه اى به خبرنگار نيويورك تايمز گفت: (من چنان در اين سوراخ گير كرده بودم كه مى بايست يا بيرون آيم يا خودكشى كنم.)8
ـ قمارباز پس از طى فراز و نشيب ها, تبديل به يك دزد حرفه اى خواهد شد, چرا كه او در نهايت بازنده است. يكى از خبرنگاران نشريه انجمن امور همگانى مى نويسد: (يكى از كارمندان شهردارى لوس آنجلس, در مدت يك سال, بيش از 50هزار دلار از صندوق شهردارى بالا كشيد تا بدهى هاى (لاتارى) خود را با آن بپردازد.)9
ـ (جرج واشنگتن) در 1783 در مورد قمار يك بررسى تحليلى انجام داد و به نتايج بسيار دقيقى دست يافت: (قمار, مايه ويرانى بسيارى از خانواده هاى آبرومند و محترم و سبب از دست دادن شرف و حيثيت, و علت خودكشى است… قمارباز برنده همچنان به بُرد ادامه مى دهد تا گرفتار شكست شود.)10
ـ در شهركى از نيوانگلاند, يك نفر سرب كار كه در بازى هاى (پوكر)11 همه چيزش را از دست داده بود, به يكى از دوستانش گفته بود: (نمى توانم خودم را نگه دارم, بايد انتقام خود را بگيرم.)12
ـ از مهم ترين پيامدهاى قمار, ايجاد هيجانات عصبى است. روانشناسان و دانشمندان پسيكولوژى معتقدند كه هيجانات روانى, عامل اصلى بسيارى از بيمارى هاست. كمبود ويتامين ها, زخم معده, ديوانگى, بيمارى هاى عصبى و روانى, در بسيارى از موارد, ناشى از هيجان است.
ـ يكى از دانشمندان آمريكايى مى گويد: (در هر سال, در اين كشور, تنها دوهزار نفر در اثر هيجانات قمار مى ميرند.)
ـ به طور متوسط قلب يك (پوكرباز) متجاوز از صد بار در دقيقه مى زند.
ـ گاهى قمار باعث سكته قلبى و مغزى مى شود. به گفته دانشمندان, شخصى كه مشغول بازى قمار است, نه تنها روح وى دستخوش تشنج است, بلكه تمام جهازات بدن او در حالت فوق العاده به سر مى برند; ضربان قلبش بيشتر مى شود, مواد قندى در خون او مى ريزد, در ترشحات غدد داخلى اختلال ايجاد مى گردد و دچار بى اشتهايى مى شود. شخص قمارباز, در پايان قمار و پس از يك جنگ اعصاب و حالت بحرانى, به خواب مى رود و غالباً براى تسكين اعصاب و ايجاد آرامش جسم و جانش, متوسل به الكل و ساير مواد مخدر مى شود.
ـ يكى از دانشمندان مى گويد: (قمارباز انسانى مريض است كه دائماً به مراقبت روحى و روانى نياز دارد. تنها بايد سعى كرد تا به او فهمانيد كه يك خلأ روانى او را به سوى اين عمل ناهنجار سوق مى دهد.)
ـ يكى از مؤسسات آمارگيرى جهانى ثابت كرده است كه سى درصد جنايت ها با قمار رابطه مستقيمى دارد. همچنين اين بازى مخرب از جمله عوامل به وجود آمدن هفتاد درصد جنايات ديگر به شمار مى رود.
بـاش تـا صبـح دولتش بـدمـد
كه اين هنوز از نتايج سحر است

راه هاى پيشگيرى

1. اعلام ممنوعيت دينى: اسلام همان گونه كه خوردن يك قطره شراب را حرام كرده است تا دستاويزى به دست ميگساران نيفتد كه شراب را قطره قطره بياشامند, قماربازى را هم در صورتى كه برد و باخت در آن شرط شده باشد, به طور كلى حرام دانسته و حتى نشستن در مجلس شراب و قمار را نيز جايز نمى شمارد. همچنين پولى كه از اين راه به دست آمده باشد, تصرف در مال غير محسوب شده و حرام مى باشد و هرگونه معامله و دادوستد با اين پول, باطل است. ضمن اينكه هر نوع تصرف در كالايى كه از پول قمار خريدارى شده, جايز نمى باشد; چنانچه تصرف در ثمن و بهاى آن نيز نارواست.13
مراجع عظام تقليد بر اين باورند كه اگر وسايلى فقط براى قماربازى ساخته شده باشد, بازى با آنها گرچه براى برد و باخت هم نباشد, باز هم حرام است; ولى اگر مشكوك باشد, جايز است. مضاف بر اينكه قمار از منكرات معروف است و نهى از منكر, بر همگان واجب است. حتى شكستن آلات مخصوص قمار بدون اجازه مالك آن, جايز است.
به اجماع مراجع معظم, بازى بليارد, پاسور, شطرنج و ديگر ابزارهاى بازى, در صورتى كه به طور كلى از آلت قمار بودن درآمده باشند و به صورت يك بازى فكرى تلقى شوند و يا از نظر عرفى, خروج از ابزار قمار بودن معلوم نباشد, جايز است.14
2. ارتقاى سطح فرهنگى جامعه و گسترش مبانى اخلاقى و عقيدتى, در پيشگيرى از قمار مؤثر است.
3. مبارزه جدى و همه جانبه با عوامل گسترش قمار و تعطيل كردن كلوپ ها و ديگر مراكزى كه به نوعى در اين زمينه فعاليت مى كنند.
4. مبارزه اصولى و كارشناسانه با بيكارى, هرزگى و عياشى كه از عوامل توسعه انحرافات اخلاقى محسوب مى شوند. ايجاد فرصت هاى شغلى, سرگرمى هاى مفيد, جلسات علمى, گسترش فرهنگ كتاب خوانى در جامعه, تشويق به انجام كارهاى دستى و ورزش هاى دسته جمعى, از جمله عوامل پيشگيرى از قمار است.
5. بيان زيان هاى اقتصادى, اجتماعى, اخلاقى, دينى و عذاب اخروى به مبتلايان قمار, در كاهش اين پديده ناميمون مؤثر است.
6. مراقبت اوليا و مربيان از شركت فرزندان در مجالس مشكوك با استفاده از اهرم تشويق و تحذير, مشروط بر اينكه خودشان نيز هرگز گرد قمار نگردند.
7. همسران نسبت به اعضاى خانواده مسئوليت دارند: (كلكم راع و كلكم مسئول عن رعيته). بنابراين مى توانند از هوسرانى و قماربازى شريك زندگى خود جلوگيرى به عمل آورند.

درمان مبتلايان قمار

پيش از پرداختن به درمان مبتلايان قمار, نخست بايد عامل ابتلاى فرد را به آن مشخص نمود. آيا عامل اصلى بيكارى است, يا معاشرت با دوستان آلوده و يا مشكلات خانوادگى و شكست هاى عشقى و… اگر علت اصلى را پيدا كنيم, از همان طريق مى توانيم به درمان آن بپردازيم.
متأسفانه ما هميشه معلول ها را مى گيريم و علت ها را فراموش مى كنيم. اگر جوانى به دليل معاشرت با افراد فاسد به اين بازى مخرب كشيده شده است, بايد معاشران صالحى براى او پيدا كرد و اگر محيط اجتماعى عامل باشد, بايد چاره جويى نمود و چنانچه نجات از محيط آلوده امكان پذير نشد, بايد به (هجرت) تن داد. در شرايطى كه ايمان و اخلاق در مخاطره قرار گيرد اسلام هجرت را واجب مى داند; همان گونه كه ملائكه در هنگام مرگ به كسانى كه محيط را عامل انحراف خود مى دانند, مى گويند: (اَلَم تكن ارض الله واسعة فتُهاجروا فيها;15 مگر زمين خدا پهناور نبود تا مهاجرت كنيد) و بدين وسيله از دين و ايمان و اهل بيت خويش حراست نماييد.

پى نوشت ها:
1ـ مجمع البحرين و المنجد, ماده (قمر).
2ـ مصباح الفقاهه, ج1, ص368; مكاسب محرمه (چاپ تبريز), مسئله 15, ص47.
3ـ مفتاح الكرامه, ج2, ص56, تذكره علامه, ج1, ص582.
4ـ بقره (2) آيه 219.
5 ـ مائده (5) آيه 90.
6 ـ همان, آيه 91.
7ـ الميزان, ج6, ص137.
8 ـ نشريه انجمن امور همگانى نيويورك, ص9ـ14.
9ـ همان.
10ـ همان.
11ـ پوكر نوعى بازى و قمار با ورق است شبيه به بازى آس.
12ـ نشريه انجمن امور همگانى نيويورك, ص1.
13ـ توضيح المسائل مراجع, ج2, ص202.
14ـ همان و استفتائات امام (چاپ پنجم) ص9ـ10.
15ـ نساء(4) آيه 97.