معيار انتخاب همسر

فرج الله فرج اللهى


((هر وقت پسرى به خواستگارى دخترتان آمد, اگر از دين و اخلاق او راضى بوديد, دخترتان را به او تزويج كنيد و اگر نكنيد, فتنه و فساد بزرگى را باعث شده ايد)). امام باقر(ع)

ازدواج كه يك امر طبيعى و خواسته تمام انسانها و مطلوب همگان است, به فراخور جوامع مختلف, معيارهاى گوناگونى دارد كه نشت گرفته از فرهنگها و آداب و رسومى است كه در آن جوامع وجود دارد. مثلا معيار ازدواج در جوامع غربى غير از معيارهاى شرقيها و همچنين معيارها در ميان پيروان اديان مختلف, تفاوت زيادى باهم دارد حتى در جوامع مذهبى هم معيارها متفاوت است و بالاخص در ميان مسلمانان هم به خاطر دورى از فرهنگ غنى اسلام و قرآن و اهل بيت(عليهم السلام) معيارهاى اسلامى و الهى جاى خود را به معيارهاى غربى و مادى داده است. چنانكه ما شاهد هستيم در جامعه اسلامى ما با وجود داشتن فرهنگ پربار قرآن و اهل بيت(عليهم السلام) كسانى هستند كه معيار خود را در انتخاب همسر, معيارهاى ماهواره اى و اينترنتى قرار داده و از هويت اسلامى و ايرانى خود بيگانه شده و از اين طريق صدمه اى به كشور و فرهنگ خود مى زنند كه هيچ دشمن خارجى نمى تواند بزند; چرا كه زيربناى جامعه هاى بزرگ; همان جامعه كوچك خانواده است كه به وسيله تشكيل آن فرزندانى تحويل جامعه داده مى شود كه آينده سرنوشت كشور و هويت اسلامى به دست آنان سپرده مى شود.

معيارهاى ازدواج در جامعه مادى

در جامعه هاى مادى و اشخاصى كه مادى فكر مى كنند, به خيال خود ازدواج را تنها رسيدن فيزيكى پسر و دختر به همديگر مى دانند و ازدواجهائى را پايه ريزى مى كنند كه غير از ماديات به چيز ديگرى فكر نمى كنند و در واقع مقصودشان يك نوع تجارت است مانند مهريه هاى سنگين و ملك و مستغلات و ماشين و شيربها و در نظر گرفتن ثروت خود و اطرافيان طرفين و يا پست و مقام يكديگر و يا ازدواجهائى كه از روى هوا و هوس بنا نهاده مى شود مانند ديدن يك ژشت خاص از يك دختر و پسر در دانشگاه يا كنار خيابان و .... و يا ازدواجهائى كه در اثر خواندن مشخصات دختر و پسر در يك مجله يا ژورنال و يا روزنامه كه متسفانه بيشترين طلاقها نتيجه همان ازدواجهائى است كه زيربناى آن را تفكر ماديگرايانه تشكيل مى دهد. و فكر مى كنند كه كامجوئى و خوشبختى بشر فقط در رنگ پوست و درهم و دينار و كاخهاى مجلل فراهم مى شود.
يكى از كسانى كه همه چيز را در ماديات مى ديد, ((معاويه بن ابى سفيان)) بود كه ((ميسون)) (مادر يزيد) را كه دختر زيبا و ماهروى مسيحى بود و در هواى لطيف و آزاد كوهستانها و صحراهاى سبز و خرم شام بزرگ شده بود, گمان مى كرد كه در كاخ سلطنتى خود, او را خوشبخت خواهد كرد 1. اما وقتى معاويه او را محزون و بى قرار ديد, متوجه روياهاى پوچ خود شد و به او گفت: تو از اين كه در سلطنت بزرگى هستى, خوشحال نيستى؟ ((ميسون)) در جواب معاويه اشعارى سرود و فهماند كه كاخ نشينى و تشريفات و.... او را خوشبخت نكرده است. اينك ترجمه اشعار:
((خانه اى كه در تنگناى آن, روحها خفقان پيدا مى كند, پيش من از كاخى بلند...
پوشيدن لباس درشت, پيش من از پوشيدن لباسهاى شفاف...
خوردن خشكه نانى در خانه اى شكسته, از گرده نان تازه در كاخ....
صداى بادهايى كه از هر بيابانى مى وزد, از آهنگ دف و چنگ...
سگى كه در كنار من عوعو مى كند, از گربه الفت گرفته....
شترى كه كينه توز و دشوار است, از استر رام....
مردى كريم و لاغراندام از عموزادگان, از مرد مقتدر محبوبتر است)) 2.

معيار قرآن در انتخاب همسر

اسلام كه كامل ترين مكتبها است و به وسيله آخرين سفير الهى توسط جبرئيل امين به صورت كتاب زندگى يعنى قرآن مجيد به بشر عرضه شده, در انتخاب همسر ايدهآل, معيارى را فراروى بشر قرار داده است كه اگر مرد و زن مسلمان به مكتب انسانساز خود عمل كند و دستورات قرآن و اهل بيت را گردن نهد, مى تواند همسر ايدهآل خود را انتخاب و به آرامش كامل و سعادت دنيا و آخرت نائل شود.
مى دانيم كه دو قطب منفى مغناطيس يكديگر را جذب نمى كنند و براى جذب و انجذاب از جهتى سنخيت يا تجانس و از جهتى تضاد و يا عدم تجانس لازم است, در مسله گزينش همسر نيز همين قاعده حكمفرماست.
اما از سوى ديگر چند نوع تجانس و سنخيت نيز لازم است چنانكه خداوند متعال در باره سنخيت در انسان بودن زن و مرد در قرآن مجيد مى فرمايد:
((يا يها الذين اتقوا ربكم الذى خلقكم من نفس واحده و خلق منها زوجها و بث منهما رجالا كثيرا و نس....)) 3.
((اى مردم(( از (مخالفت) پروردگارتان بپرهيزيد! همان كسى كه همه شما را از يك انسان آفريد; و همسر او را (نيز) از جنس خود او خلق كرد و از آن دو, مردان و زنان فراوانى (در روى زمين) منتشر ساخت...)).
و همچنين به نظر قرآن بايد دختر و پسر از نظر ايمان هم سنخيت داشته باشند, زيرا چگونه ممكن است يك انسان با ايمان با يك انسان بى دين زندگى مشتركى را شروع و به سرانجام برساند. چنانكه مى فرمايد:
((و لا تنكحوا المشركات حتى يومن و لامه مومنه خير من مشركه و لو عجبتكم و لا تنكحوا المشركين حتى يومنوا و لعبد مومن خير من مشرك و لو عجبكم اولئك يدعون الى النار و الله يدعوا الى الجنه و يبين آياته للناس لعلهم يتذكرون)) 4.
((با زنان مشرك و بت پرست, تا ايمان نياورده اند, ازدواج نكنيد! (اگرچه جز به ازدواج با كنيزان, دسترسى نداشته باشيد; زيرا) كنيز با ايمان, از زن آزاد بت پرست, بهتر است, هرچند (زيبايى, يا ثروت, يا موقعيت او) شما را به شگفتى آورد. و زنان خود را به ازدواج با مردان بت پرست, تا ايمان نياورده اند, درنياوريد! (اگرچه ناچار شويد آنها را به همسرى غلامان با ايمان درآوريد; زيرا) يك غلام با ايمان, از يك مرد آزاد بت پرست, بهتر است; هرچند (مال و موقعيت و زيبايى او) شما را به شگفتى آورد. آنها دعوت به سوى آتش مى كنند; و خدا دعوت به بهشت و آمرزش به فرمان خود مى نمايد نشانه هاى خويش را براى مردم روشن مى سازد, شايد متذكر شوند!)).
همچنين در مورد سنخيت زن و مرد در احصان(عفت) كه زن و مرد هر دو بايد عفت كامل داشته باشند و پاكدامنى را در مورد يكديگر مراعات كنند, مى فرمايد:
((مرد زناكار جز با زن زناكار يا مشرك ازدواج نمى كند; و زن زناكار را, جز مرد زناكار يا مشرك, به ازدواج خود درنمىآورد; اين كار بر مومنان حرام است)) 5.
همچنين در آيه پنج سوره مائده مى فرمايد:
((...زنان پاكدامن از مسلمانان, و زنان پاكدامن از اهل كتاب, حلالند; هنگامى كه مهر آنها را بپردازيد و پاكدامن باشيد....)).
از اين آيه معلوم مى شود كه حتى در مورد ازدواج با اهل كتاب نيز سنخيت از نظر پاكدامنى لازم است 6.

معيار انتخاب همسر در احاديث

در كلمات گهربار پيامبر گرامى اسلام و ائمه اطهار(عليهم السلام) در مورد معيار انتخاب همسر به همشن بودن دختر و پسر با تعبير ((كفو)) تكيه شده است, زيرا مقصود از ازدواج تنها آميزش فيزيكى نيست, بلكه اتحاد جانها و روانها نيز لازم است. چگونه ممكن است دو انسانى كه هيچ تشابه روانى ندارند, بتوانند عمرى را با تفاهم زير يك سقف زندگى كنند. پس همطراز و همشن بودن زن و مرد يكى از شرائط خوشبختى در ازدواج است.
در حديثى ديگر از امام صادق(ع) آمده: ((المومنون بعضهم كف بعض)) 7. ((اشخاص با ايمان نظير يكديگرند)).
در مورد ازدواج حضرت زهرا(س) كه بزرگان و ثروتمندان قريش به خواستگارى آنحضرت مىآمدند, پيامبر فرمود: ((انما نا بشر مثلكم تزوج فيكم و ازوجكم الا فاطمه فان تزويجها نزل من السم)) 8. ((پيامبر فرمود: من بشرى مثل شما هستم از شما زن مى گيرم و به شما زن مى دهم مگر فاطمه زهرا كه دستور تزويج او از طرف خدا بايد نازل شود)).
و همچنين امام صادق(ع) در باره ازدواج آن حضرت فرمود: ((لولا ن الله خلق فاطمه لعلى ما كان لها على وجه الارض كفو)) 9. ((اگر خداوند حضرت فاطمه را براى على(ع) خلق نكرده بود, كفوى براى او پيدا نمى شد)).

معنى كفو(همشن)

معنى ((كفو)) در لغت يعنى مانند و مثل و نظير يكديگر بودن.
اما چنانكه از كلمات حضرات معصومين(عليهم السلام) برمىآيد, مقصود از همشن بودن در احاديث, همان همشن بودن در ايمان است نه داشتن مال و منال و پست و مقام پسرها و دختر يا اطرافيان آنان. چنانكه در حديثى از امام باقر(ع) مى خوانيم:
((اذا جائكم من ترضون خلقه و دينه, فزوجوه الا تكن فتنه فى الارض و فساد كبير)) 10.
((هر وقت پسرى به خواستگارى دخترتان آمد, اگر از دين و اخلاق او راضى بوديد, دخترتان را تزويج كنيد و اگر نكنيد, فتنه و فساد بزرگى را باعث شده ايد)).
معلوم مى شود از نظر اسلام خانواده اى پست است كه دين و اخلاق در آن حاكم نباشد.
قرآن و اهل بيت(عليهم السلام) معيار در انتخاب همسر را همشن بودن در ايمان و حسن خلق قرار داده است چرا كه زن و مرد نسبت به همديگر حقوقى دارند كه بدون ايمان و حسن خلق و معاشرت امكان ادامه زندگى نيست.

وظيفه مرد نسبت به زن

مرد نسبت به زن غير از همخوابگى, دو وظيفه مهم ديگر دارد: 1. اداى نفقه: يعنى هزينه زندگى زن را فراهم كند اعم از لباس و خوراك و مسكن و .... 2. حسن معاشرت: مرد هميشه با زن خود مهربان و با اخلاق حسنه برخورد نمايد. چنانكه خداوند متعال مى فرمايد: ((و عاشروهن بالمعروف...)). ((با زنان خود به طور شايسته رفتار كنيد)) 11.
و همچنين در حديثى آمده: ((خدا رحمت كند بنده اى را كه ميان خود و زنش روابط حسنه برقرار كند زيرا خداوند سرنوشت زن را به دست او سپرده است و او را موظف به سرپرستى وى ساخته است)) 12.

وظيفه زن نسبت به مرد

اما زن نيز نسبت به مرد دو وظيفه دارد: 1. حفظ مال و ناموس شوهر: يعنى حافظ مال و ناموس مرد در حال حضور و غيبت او باشد. 2. قنوت: يعنى تمكين و اطاعت زن از شوهر در هر حال. ((..فالصالحات قانتات حافظات للغيب...)) ((..زنان صالح زنانى هستند متواضع در برابر شوهر و در غياب همسر حافظ اسرار و ناموس شوهر...)) 13. در اهميت مسله قنوت در حديثى مى خوانيم: ((زنهايى كه باردارى و وضع حمل و شيردادن و مهربانى به فرزندان, از ويژگى هاى آنهاست! اگر نسبت به شوهران رفتار ناروا نمى كردند, نمازگزار آنها به دوزخ نمى رفت)) 14.

بررسى و تحقيق پيش از ازدواج

مسله ازدواج و تشكيل خانواده موضوعى است حياتى; و غالبا براى هر كس يك بار در طول زندگيش اين فرصت پيش مىآيد. حياتى بودن امر ازدواج از اين نظر است كه زن و مرد و يا دختر و پسر مى خواهند براى خود شريكى در زندگى انتخاب نمايند. شريكى كه تا پايان عمر با او خواهند بود و از همه اسرار و رموز زندگى يكديگر باخبر و آگاه خواهند شد. و در سختى ها و خوشى ها با او همدم خواهد بود.
بنابراين عقل حكم مى كند كه درباره همسر آينده اش تحقيق نمايد, در خصوصيات اخلاقى و ويژگيهاى روحى او بررسى نمايد و مطالعه كند كه اين همسر كيست و هويتش چيست؟
امام جعفر صادق(ع) مى فرمايند:
زن همانند گردنبندى است كه به گردن انسان افكنده مى شود, انديشه كن ببين چه چيزى را به گردن خود مى افكنى 15.
در اين مورد استفاده از مشاوره با افرادى آگاه و با ايمان و بررسيهاى دقيق و قابل اعتماد جهت آگاهى از حالات يكديگر, وظيفه اصلى و شرط اول است, تا صداقت و ايمان واقعى و هماهنگ بودن در روش صحيح زندگى و سازگارى با واقعيتها براى طرفين روشن شود.
پيامبر اسلام(ص) در اين باره فرموده است:
((بپرهيزيد از آن گلى كه در مزبله روئيده باشد. پرسيدند: يا رسول الله گلى كه در مزبله روئيده به چه معناست؟ فرمودند: زن زيبايى كه در خانواده پستى تربيت شده باشد)) 16.
پى نوشت:
1. معاويه از اين وصلت, هدف سياسى نيز داشت زيرا ميسون از قبيله مسيحى الاصل بنى كلب بود و او بدين وسيله مى خواست هوادارى اين قبيله را در كشمكش هاى سياسى جلب كند.
2. تاريخ طبرى, ج4, ص 243 - لغتنامه دهخدا ((ميسون)).
3. نس: 1.
4. بقره: 221.
5. نور: 3.
6. در مورد ازدواج با اهل كتاب به رساله هاى عمليه آقايان مراجع مراجعه شود.
7. وسائل الشيعه, ج20, باب 28, ح 8.(30 جلدى)
8. همان, ج20, باب 27, ح5.
9. وسائل, ج20, باب 27, ح6.
10. وسائل, ج20, باب 28, ح 1 و 2.
11. سوره نس, آيه 19.
12. روضه المتقين, ج8, ص 377.
13. سوره نس, 34.
14. روضه المتقين, ج8, ص 366.
15. همان, باب6, ح16.
16. همان, ج20, ص 48, ابواب مقدمات النكاح.