نيشابور و پايگاه علمي آن از منظر ياقوت حموي مطالعه موردي سده هاي چهارم تا ششم هجري

دکترشهلا بختياري*

نيشابور از شهرهاي شرق اسلامي است که در دوره هايي از تاريخ اسلامي در علوم و توسعه آن جايگاهي ممتاز داشت. توجه علماي بزرگ به اين شهر و حتي اقامت در آن، نيشابور را به يکي از مهم‌ترين مراکز علمي آن دوران تبديل کرد. موقعيت ممتاز نيشابور، جغرافي نويساني چون ياقوت حموي را به ارائه گزارشي در خور از اين شهر وا داشته است.
ياقوت حموي تاريخ و تحولات اين شهر را در کتاب معجم البلدان و شرح حال علما، متفكران و ادباي اين ديار را در معجم الادباء آورده است. اين امر سبب شده است که يکي از غني ترين گزارش‌ها درباره نيشابور فراهم شود. حضور انديشمندان و صاحب نظران در سده هاي چهارم به بعد به رونق علمي آن شهر افزود و اوج آن تا پيش از حمله مغول زمينه رشد و تعالي را براي آنان فراهم آورد.
بررسي وضعيت شهر نيشابور در سده هاي فوق و يافتن علل و چگونگي تحولات علمي آن با اتکا به نوشته هاي ياقوت حموي از اهداف اين مقاله است.

واژه هاي كليدي: نيشابور، پايگاه علمي، ياقوت حموي، معجم البلدان، معجم­الادباء.

ياقوت حموي[1] از شاخص‌ترين جغرافي دانان است که با نگاشتن معجم‌البلدان خدمت بزرگي به علم جغرافيا و تاريخ و پيدايي جغرافياي تاريخي كرده است. اين کتاب از بي­نظيرترين معجم ها در علم جغرافياست که براساس حروف الفبا تقريباً به مناطق جغرافيايي پرداخته كه درزمان ياقوت وجود داشته يا نامي از آنها باقي بود. کتاب ديگر حموي معجم الادباء است كه در حوزه رجال و ادب نگاشته شده است. وي در اين کتاب به شرح حال افرادي پرداخته كه در حوزه علوم ديني، ادب و تاريخ شناخته شده و يا صاحب اثر بوده‌اند. بيشترين خدمت او به تاريخ و جغرافيا از طريق نگارش معجم‌البلدان بود كه وسواس و دقت زيادي در آن داشته و بسياري از نقاط ذكر شده را به چشم خود ديده است.

گزارش حموي از ذيل مدخل نيساوبر نگاشته شده نشان دهنده موقعيت ممتاز اين شهر از نظر علمي در عصر خويش است. به نظر مي رسد موقعيت ممتاز نيشابور متأثر از عواملي چون اقبال علما و صاحب نظران به اين شهر و حضور در آن جا بود، به خصوص اين مهاجرت از شهر پرآوازه بغداد انجام مي‌شد كه خود معلول عوامل مختلفي بود. بررسي چگونگي اين امر از ديدگاه حموي، مي تواند به چرايي رونق علمي نيشابور کمک کند. سوي ديگر مسئله آن است که نيشابور داراي چه موقعيت و ويژگي‌هايي بود که موفق به جذب عالمان علوم مختلف شد.

در آغاز لازم است به علل توجه علما به پايگاه علمي نيشابور و به طور عام خراسان بزرگ و شرق اسلامي و مهاجرت آنان از بغداد بپردازيم. شهربغداد با کوششي که منصور عباسي در اواسط قرن دوم هجري در جلب علما و صاحب نظران علوم مختلف به آن شهر تازه تأسيس داشت، سبب اوج گرفتن و رونق آن شد، به طوري كه تا مدت‌ها مرکز علوم گوناگون و مورد توجه عالمان بود. اما نا آرامي هاي سياسي و فرقه‌اي در بغداد تأثير باز­دارنده‌اي بر رونق شهر در سال‌هاي بعدي داشت. پس از پايان يافتن ماجراي محنه، هنوز انديشه سياسي معتزله در جامعه طرفداراني داشت. تا اين که با ظهور ابوالحسن اشعري و گرايش او به ادله کلامي اهل سنت و حديث، رويكرد او، به تدريج گفتمان غالب جامعه گرديد. در چنين فضايي انديشه‌هاي رقيب و غيررقيب مورد بي­مهري قرار گرفتند و عکس العمل آنان در فضاي سياسي جامعه بغداد اثر گذاشت و بغداد مدت‌ها به صحنه کشاکش اين انديشه‌ها تبديل شد؛ البته غلبه با گفتمان غالب بود. پس از تسلط سلجوقيان بر بغداد و وزارت خواجه نظام الملک طوسي عامل ديگري به تشتت و درگيري فضاي فکري افزوده شد. تأسيس نظاميه ها و تقيد به آموزش علوم مرتبط با اساس نامه نظاميه جو علمي را سخت تحت تأثير قرار داد.

از نظر اجتماعي، درگيري هاي عمده اي از سده هاي دوم و سوم تا زمان سقوط اين شهر به دست مغولان گزارش شده است که پيروان مذاهب را به جان هم مي انداخت. منازعات فرقه اي که ميان حنبلي­ها و شافعي ها و گاه با شيعيان رخ مي داد،[2] محيط ناآرامي را به وجود آورد که در آن مجال رفتار انديشمندانه کمتر رخ مي نمود. درگيري ها گاه چنان بود که دامنه آن بزرگان سياسي را نيز فرا مي‌گرفت.

ناآرامي هاي سياسي و اجتماعي بغداد تأثير مستقيم و عميقي در رکود علمي شهر داشت. اين فضاي ملتهب سبب شد که در مناطق ديگري که استعداد و شايستگي تبديل شدن به قطب علمي را داشتند امکان و زمينه رشد علمي و جذب عالمان فراهم شود. خراسان بزرگ و از جمله نيشابوردر زمره اين مناطق قرار دارند. نيشابور در کنار شهرهايي از قبيل اصفهان، مرو، بلخ، بخارا و ري به قطب‌هاي علمي رقيب بغداد تبديل شد.

با اين توضيح، به بررسي وضعيت شهر نيشابور از منظر ياقوت حموي مي‌پردازيم. در اين راستا سعي شده ضمن توجه به قطب علمي نيشابور، ميان سبک اطلاع رساني جغرافياي تاريخي و گزارش هاي رجالي ارتباط برقرار گردد. در اين مقاله فرض بر آن است که ياقوت با ذکر ويژگي هاي جغرافياي نيشابور، ممتاز بودن علمي اين شهر را مد نظر قرار داده است. از اين رو ضمن بحث درباره شخصيت هاي علمي شهر - اعم از تولد، اقامت يا سكونت موقت يا دايمي آنها - تلاش كرديم برتري و امتياز مذکور را نشان دهيم. همچنين كوشيديم داده هاي ياقوت با اطلاعات ديگر جغرافيانويسان - ترجيحاً هم عصر وي - تکميل شود. تا اطلاعات جامعي از نيشابور ارائه گردد.

ياقوت ذيل واژه «نيساوير» درباره جغرافيا و تاريخ نيشابور سخن گفته است. گزارش وي از نيشابور از دوره اسلامي اين شهر آغاز مي‌شود.[3] با اين حال، به هنگام ذکر وجه تسميه شهر، پيشينه تأسيس آن را از نظر دور نداشته است. در دوره اسلامي، از زمان طاهريان كه نيشابور را مركز حكومت خود قرار دادند، اين شهر در غرب خراسان بزرگ، از مهم‌ترين شهرها به حساب مي آمد. ياقوت توضيح درباره نيشابور را با آوردنِ نحوه تلفظ نام شهر آغاز كرده است تا به اين وسيله تلفظ صحيح آن را نشان دهد: "نيسابور" كه به گفته وي عامه آن را «نشاوور» خوانند.[4] اين اشاره، شيوه كار ياقوت را نشان مي‌دهد كه با زبان‌شناسي آغاز كرده است. به نظر مي رسد، اين از شيوه هاي مرسوم در گزارش ها بوده است.

عبارت بعدي در معجم البلدان، ويژگي نيشابور در زمان ياقوت با وجود حمله مغول و ويراني شهر را نشان مي دهد. او نوشته است: «آن جا شهر بزرگي است كه فضايل چشمگير دارد» و افزوده است « معدن فضلا و منبع علماست». همچنين تأکيد کرده كه مانند آن را در هيچ يک از شهرهايي كه گشته، نديده است. وي پس از آن از طول و عرض جغرافيايي شهر سخن گفته و آن را در بخش چهارم از اقليم پنجم ذكر كرده است. اقليم پنجم شامل بيشتر مناطق ايران، ماوراءالنهر تا سرزمين يأجوج و مأجوج، بخش شمالي بلاد شام، جزاير قبرس و رودس در درياي شام (مديترانه) و تمامي سرزمين مغرب در شمال آفريقا است كه به بلاد طنجه در درياي مغرب منتهي مي‌شود.[5]

نيشابور در آن عصر ازمهم‌ترين شهرهاي خاوران به حساب مي آمد و حتي در سده چهارم هجري اهميت آن تا بدان حد بود که کهن‌ترين دروازه هرات به سوي نيشابور باز مي شد.[6] به نظر مي رسد، اهميت شهر علاوه بر آباداني و دلايل سياسي، به سبب موقعيت علمي شهر نيز بوده باشد[7]. از اين رو علاوه بر ياقوت، در شرحي که مقدسي از اين شهر ارائه داده نيز عظمت شهر را مي توان دريافت. مقدسي در توصيفي، نيشابور را شهري مهم و مرکزي آبرومند دانسته که همپايه­اي در اسلام براي بهترين هايي که در آن گرد آمده اند، نمي توان سراغ گرفت. بزرگي زمين و پهناوري آن، آب گوارا، نيرومندي هوا، فراواني دانشمندان و بزرگان و پيشوايان پي گير، ميوه مرغوب و بسيار، گوشت خوب و ارزان، زندگي مرفه و سودمند، بازارهاي گشاد و خانه هاي بزرگ، آبادي هاي گرانمايه و باغ‌هاي دلگشا، خاک چسبنده ، ذوق‌هاي حساس و مجلس هاي گرانقدر، آموزشگاه‌هاي بانظم، انتظام امور و شايستگي و رسم و آيين گزيده، هنر و مهارت، بازرگاني و عبادت، همت و مردانگي، گذشت و بخشش و امانت داري، صفات و ويژگي هايي است که در آن عصر، نيشابور به آنها متّصف و شناخته شده بود.[8] اگرچه مي توان در توصيف فوق قدري مبالغه را ديد، اما چيده شدن آنها پشت سر هم نشان برتري هايي دارد که در سده چهارم­هجري براي شهري قابل تصور است. مسلم است از ديد افراد نکته سنجي چون مقدسي که شهرهاي بسيار را به چشم ديده، نيشابور در درجه اي از علو قرار داشت که او را وادار به ستايش آن كرده است.

ياقوت کوشيده است اطلاعات جامعي درخصوص نيشابور ارائه دهد؛ به همين سبب در آغاز، اختلاف آرا در نامگذاري شهر را نقل كرده است: گروهي گفته‌اند شاپور از آن منطقه كه روستاهاي زيادي داشت عبور مي‌كرد كه گفت خوب است در اين منطقه شهري باشد و به آن نَيشابور گفته شود. "نيشابور"، "سابورخواست" و "جنديشاپور" از نام هايي است كه به خروج شاپور از محل حكومت خود مرتبط است و او چون به محل حكومتش بازنگشت و يارانش از يافتن وي نااميد شدند، گفتند: «نيست سابور» و به «سابور خواست» آمدند و گفتند: «سابور خواست» يعني شاپور را مي‌خواهيم. پس از آن به جندي‌شاپور رفتند و گفتند: «وندساپور» يعني شاپور پيدا شد.[9]

از ديگر اسامي شهر، ابرشهر[10] يا ايرانشهر آمده است. ياقوت با وجود اطلاق نام «ايرانشهر» به نيشابور با ذکر محدوده جغرافيايي، معناي ايران شهر را تعريف کرده و گفته است که به همه سرزمين‌هاي ميان جيحون و قادسيه ايرانشهر گفته مي‌شود.[11] وي به اين شيوه کوشيده است از محدود کردن دامنه تعريفي اين واژه ممانعت کند. تعيين حدود فوق با مشخصات فلات ايران سازگارتر است که دال بر تعريف دقيق واژه ها در آن عصر نيز مي باشد. ياقوت در معجم الادباء به نقل از بيهقي و در شرح حال وي آورده است كه نقل شده هرعضوي از عميدالملك كندري، وزير طغرل، در محلي مدفون است از آن جمله جمجمه و مغز او که در نيشابور است.[12]

ياقوت درادامه به ذكر موقعيت جغرافيايي شهر پرداخته و فاصله آن را تا ري 160 فرسخ، تا سرخس چهل فرسخ و تا مرو شاهجان سي فرسخ ذكر كرده است. مقدسي نيز فاصله آن را تا اصفهان سي مرحله و تا جيحون بيست مرحله دانسته است.[13]

پيش از آغاز دوران اسلامي، نيشابور تحت الشعاع مرو قرار داشت اما آمدن اسلام نيشابور جاي آن را گرفت.[14] در سده‌هاي چهارم تا حمله مغول نيشابور شهري بزرگ و بسيار آباد بوده است. مؤلف ناشناس حدود العالم (تأليف 372هـ) نيشابور را بزرگترين شهر خراسان و «با خواسته تر» ذكر كرده است كه محل استقرار سپهسالاران بود و كهندژ، ربض و شهرستان داشت.[15] مساحت آن حدود يک فرسخ در يك فرسخ بود، جمعيت آن نيز زياد بود و محل بازرگانان به شمار مي رفت. از ويژگي‌هاي شهر نحوه تأمين آب بود. اين شيوه­ي تأمين آب در آب و هواي نسبتاً خشک منطقه از تبخير آن جلوگيري مي­کرد و در عين حال آب مصرفي را در اختيار مصرف کننده قرار مي داد. آب چشمه ها آب و هواي آآآآآآ اا از طريق قنات در زيرزمين جاري مي شد و پس از رسيدن به شهر به سرداب‌هايي كه براي اين كار آماده شده بودند، هدايت مي شد. در اين سرداب‌ها هميشه امکان دسترسي به آب فراهم بود. [16] شرح اين کاريزها چنين داده شده است:

«در نيشابور کاريزها دارند که در زير زمين روانند و در تابستان سرد هستند و با پايين رفتن از چهار تا هفتاد پله به آنها مي­رسند. کاريزها در آبادي آفتابي مي شوند و برخي از آنها در شهر آشکار شده در کوچه ها مي گردند. مانند آنچه که در حيره و باب معمر و ... ديده مي شود. [17]

نيشابور به سبب تقسيمات منطقه اي، مناطق و ملحقاتي نيز داشت. اين مناطق علاوه بر انتساب به نيشابور از نظر اداري و سياسي نيز تابع اين شهر بودند. احتمال دارد به همين سبب، مقدسي يکي از دلايل اهميت اين شهر را مهم بودن روستاهايش دانسته که آن را به خوره[18] تبديل کرده بود، نه بسيار بودن شهرهايش.[19] .ياقوت در تعيين حدود و مناطق همجوار شهر، سيزده روستا و چهار خا‌ن منسوب به نيشابور را ذكر کرده است:[20] بوژگان، خايمند، سنگان، سلومد و زوزن.[21] در قرن چهارم هجري، شهرك‌هايي از حدود نيشابور بودند كه هر كدام منطقه‌اي وسيعي را در برگرفته و كشت و زرع بسيار داشتند که محصول عمده برخي از آنها كرباس بود.[22] پيش از آن در آغاز سده چهارم هجري، ابن رسته نيشابور را شهري صحرايي ـ كوهستاني خوانده است كه شهرهايي داشت از جمله زام (Zam)، باخرز(Bakharz)، جوين (Djuwain) و بيهق. علاوه بر آن سيزده روستا و چهار ربع داشت که ربع‌ها عبارت بودند از: ريوند، تكاب، بشت‌فروش و مازول. روستاها نيز شامل استوا، ارغيان ، اسفراين، جوين، بيهق، بشت، رخ، باخرز، زام، زاوه، زوزن، اشبند و خواب (خواف) بود.[23] «فنجكرد» نيز روستايي از روستاهاي نيشابور بود كه فنجكردي به آن منسوب بود.[24]

ياقوت در معرفي نيشابور از تركيب محلات شهر صحبت نكرده است[25] و اين در حالي است كه به طور مسلم شهر محلاتي داشت و به مناطقي تقسيم ‌شده بود. وي در معجم‌ الادباء، ضمن سخن گفتن از ادبا و علماي نيشابور از برخي محلات شهر نام برده است: «باخرز» محله‌اي كه علي‌بن حسين باخرزي به آن منسوب بود،[26] «ميدان»[27] و «حيره» كه در زمان ياقوت ويران شده بود[28] و محله عسکر.[29]

ياقوت در گزارش نويسي خود پس از ذکر کليات جغرافيايي و تقسيمات منطقه اي، به محصولات شهر پرداخته است. وي محصولات كشاورزي شهر را با ذكر ميوه و "چيزهاي خوب زياد" آغاز مي‌كند و از وجود ريواس ياد كرده كه در دنيا مانند ندارد و هر كدام از آنها يك من و حتي بيشتر از آن وزن دارند. «من» وزني است كه مردم آن عصر با آن كار مي‌كردند و معادل پنج رطل عراقي بود. خوبي محصول ريواس علاوه بر ياقوت مورد توجه مقدسي نيز بوده است.[30] وي چاقو و ريواس آن را بي‌مانند خوانده است.[31] در حدود العالم جامه‌هاي گوناگون ابريشم و پنبه از محصولات شهر خوانده شده است.[32]

گزارش‌هاي ياقوت نشان از علاقه وي به دادن دقيق ترين اطلاعات از شهر است که امروزه کار جغرافياي تاريخي را آسان‌تر کرده است. ياقوت پس از معرفي جغرافياي شهر، به ذكر تاريخ نيشابور پرداخته است. او زمان فتح شهر را به سال 31 هـ زمان خلافت عثمان بن عفان سومين خليفه مسلمانان به دست عبدالله ‌بن عامربن كريز ذكر كرده است. شهر به روش صلح فتح شد و مسلمانان در آن مسجد جامعي ساختند.

ياقوت در اين بخش نيز تفاوت‌ها را از نظر دور نداشته، به روايت ديگري در مورد فتح نيشابور در زمان خلافت عمر به دست احنف ‌بن قيس اشاره كرده است كه با نقض عهد مردم شهر در زمان عثمان، وي عبدالله‌ بن عامر را اعزام كرد و او بار ديگر شهر را فتح كرد. تاريخ رخدادها و وقايع شهر از اين زمان تا سده ششم هجري که زمان ورود ترکان غز است مغفول مانده و عملاً ياقوت اطلاعاتي در اين بخش ارائه نداده است. به نظر مي­رسد، از نظر او ورود اسلام يکي از شاخص ترين وقايع در تحولات يک شهر مي توانست باشد که در جمله­هاي نخست شرح مناطق و شهرها‌ي مختلف، به آن اشاره كرده است. معلوم نيست كه علت اين خلأ پانصد ساله در داده هاي تاريخي ياقوت چيست؟ احتمال مي رود که يا منابع اطلاعاتي وي دراين باره اندک و ناقص بوده و يا وي برخي رخدادها را مهم تلقي کرده و از ديگر وقايع چشم پوشيده است. با وجود اين، ملاک گزينش نيز مشخص نشده است؛ البته هرچه به زمان زندگي ياقوت نزديک‌تر مي شويم، ذکر وقايع تاريخي بيشتر مي شود.

پس از درگيري ميان ترکان غز با سلجوقيان در سال 548 هـ كه با اسير شدن سنجر سلجوقي همراه بود، اغلب مناطق خراسان تحت تسلط غزها درآمد. اين امر "سبب مصيبت عظيمي" براي شهر شد. غزها به گواهي ياقوت به نيشابور آمده هركس را يافتند، كشتند و اموالشان را غارت كردند، به طوري كه در شهر چيزي قابل شناسايي نماند و هر چه بود تخريب و سوزانده شد. پس از استيلاي مؤيد، يكي از غلامان سنجر، مردم شهر به محله‌اي كه به آن شاذياخ گفته مي‌شد انتقال داده شدند. شاذياخ و ديوارهاي آن تعمير شد و آن‌جا از آبادترين و بهترين شهرها شد به طوري كه منافع مردم و احوال آنجا زياد بود، زيرا "آن‌جا ديواره دهليز شرق بود و ناچار بايد در ورودي بسته مي‌شد". اين وضع تا سال 618 هـ ادامه داشت و ياقوت در اقامت كوتاهي در اين سال در شاذياخ نيشابور مانده بود.[33] با اعتماد به داده­هاي وي به نظر مي­رسد، نوعي جا به‌جايي در مکان شهر به وجود آمد. شاذياخ که به جاي شهر اصلي برگزيده شده بود، گسترش و توسعه يافت و جاي نيشابور ويران شده را گرفت.

زندگي ياقوت مصادف با حملات مغول به فرماندهي چنگيزخان به ايران بود. او بخشي از وقايع را به چشم خود ديده است. اطلاعات اين بخش و نوشته ها و يا گزارش‌هاي او از وقايع، حاصل نزديک‌‌ترين گزارش هاي شفاهي بينندگان درباره رخدادهاست. وي در ادامه ذكر تاريخ شهر به ورود «كفارترك» كه تاتار ناميده مي‌شدند در 618 هـ از ماوراءالنهر اشاره كرده است. وي نوشته است تاتارها بر خراسان چيره شدند و محمد بن تکش بن­آلب ارسلان خوارزم شاه که سلطان كل شرق تا ديوار‌هاي همدان بود، از مقابل آنها گريخت و آنان او را تعقيب كردند تا اين كه وي در طبرستان مرد.
با تعقيب سلطان محمد خوارزم‌شاه راه مغول به داخل سرزمين هاي ايران باز شد و شهرهاي استان خراسان در ابتداي خط حمله مغول قرار گرفتند.

داستان رويارويي نيشابوريان با مغول را ياقوت چنين ذكر كرده است: تعداد زيادي از مردم خراسان و ديگران از نيشابور جمع شدند و حصن‌هاي آن را تقويت كردند تا اين‌كه دسته‌اي از كفار به آن‌جا رسيدند و مردم مانع آنها شدند. روزي مقدمه سپاه كفار به ديوار شهر نزديك شدند و مردي از نيشابوريان به او تير انداخت و او را كشت. تاتار بازگشتند و پادشاه بزرگ آنها «جنکزخان» يا «چنگيزخان» نام داشت به آن‌جا آمد و فرد كشته شده شوهر دختر وي بود. او با جديت سرگرم نبرد با مردم شد. در اين حين گروهي به سركردگي فردي در يكي از دروازه‌هاي شهر فكر كردند، پيکي را نزد كفار بفرستند به آن شرط كه در ازاي تسليم شدن، پس از فتح شهر آن فرد را در رأس شهر و حاكم آن قرار دهند. چنگيز پذيرفت و آنان دروازه‌هاي شهر را گشودند و نخستين كساني كه به دستور چنگيز كشته شدند، همان فرد و يارانش بودند. به نظر مي رسد مقاومت نيشابور در برابر سپاه مغول قوي و طولاني مدت بود. ياقوت تأکيد کرده است: گفته شده که تاتارها با مورد حمله قراردادن شهر با منجيق و ديگر وسايل به زور آن را گشودند و به خشم وارد شهر شدند و مردم و اموال را مي‌طلبيدند و هر بزرگ و كوچك، زن و كودك را كه يافتند، كشتند. پس از آن شهر را ويران و با خاك يكسان كردند و همه مناطق را براي يافتن گنجينه‌ها كندند. ياقوت تأكيد دارد كه به او خبر رسيده است كه آنان هيچ ديواري قائم باقي نگذاشتند. البته ويران کردن شهر به اين امر خاتمه نيافت و پس از رفتن آنها گروهي از جانب خوارزم‌شاه آمدند و براي يافتن دفينه‌ها آن‌جا را زير و رو كردند.

ياقوت با ناراحتي بسيار آيه استرجاع «انالله و إنّا اليه راجعون» را ذكر كرده و مي‌گويد اسلام هرگز مصيبتي مانند مغول نديده است.
ياقوت در ادامه مدخل نيشابور، اشعاري از چند شاعر به ويژه قاضي ابوالحسن­استرآبادي، مرادي و ابوالعباس زوزني معروف به مأموني را در مدح نيشابور آورده است.
توضيحات ياقوت درباره نيشابور به ذكرعالم نيشابوري ابوعلي حسين‌بن‌علي‌بن زيدبن­داوود بن يزيد نيشابوري صائغ منتهي مي شود كه در طلب علم و حديث سفر كرد و حديث را از علماي بزرگي شنيد و آنها را تصنيف كرد. ياقوت به نقل از ديگران حسين‌بن‌علي بن‌يزيد ابوعلي نيشابوري را حافظ و يگانه زمان خود در حفظ قرآن، تقوا و پاكدامني خوانده است كه در شرق و غرب مشهور بود و در طلب علم شهرهاي نيشابور، هرات، نساء، جرجان، مروالرود، ري، بغداد، كوفه، واسط، اهواز، اصفهان، مناطقي از شام، مصر و بيت‌المقدس را زير پا گذاشت و از علماي آن نواحي حديث جمع كرد و سرانجام در نيشابور درگذشت.[34]

از اين جا مي توان ميان دو کتاب ياقوت رابطه‌اي برقرار کرد. به طورطبيعي نبايست معجم الادباء را کتابي جغرافيايي دانست، اما اطلاعاتي که ياقوت ضمن شرح حال افراد مي­دهد به تکميل اطلاعات مربوط به نيشابور در معجم البلدان کمک مي کند. عمده ‌ترين توجه ياقوت در معجم‌الادباء به افراد است. او از چندين نيشابوري نام برده و درمورد شرح حال و آثار آنان سخن گفته است. نگاهي به شرح حال افراد مذكور و سال مرگ آنان نشان مي‌دهد كه از سده چهارم تا ششم هجري، نيشابور در علوم شاخص بوده است؛ اغلب نيشابوريان نام برده شده توسط ياقوت در سده‌هاي چهارم و پنجم و ششم زيسته‌اند كه اوج آن از نيمه دوم سده چهارم تا اواسط سده ششم است. افرادي از قبيل حسن بن­احمد (م471 هـ) محدث، حسن‌بن عبدالله (م 470 هـ) پيشگام در ادب، ابونصر لغوي (م480 هـ) عالم در قرائات، حديث و ادب، اديب لغوي (م 378 هـ) فقيه و متكلم و شاعر، بديع‌الزمان احمد بن حسين (م397 هـ) عالم در علوم ديني، احمد بن ابراهيم‌(م 346 هـ) دانشمند در علم قرائت، ‌احمدبن‌حسن‌المقري (م381 هـ) عالم در علم قرائت، احمد‌بن­خالد­لغوي (زنده در اواخر سده چهارم) مشهور در ادب، و علي‌بن‌عبدالعزيز محدث كه در سال 237 هـ در نيشابور بوده است. محمد‌بن احمد هَمَماة رامش معروف به ابونصر نحوي نيشابوري(م489 هـ) كه در علم قرائات، علم حديث، زبان و لغت عربي صاحب نظر بود و از شعر بهره وافر داشت.[35] ابراهيم بن اسحاق اديب لغوي که در طلب حديث مناطق زيادي از دنيا را گشت و سپس تا زمان مرگ در سال 378 هـ درنيشابور زيست. وي با وجود شاعر بودن، فقه و كلام را در آن شهر آموخت.[36] افراد ديگري را نيز مي توان نام برد که با وجود آن‌که زاده نيشابور نبودند، اما مدتي در نيشابور گذرانده بودند. افرادي از قبيل: خليل ‌بن ‌احمد سجزي آگاه درعلم قرائت و حديث كه در 359 هـ وارد نيشابور شد. خطيب بغدادي(م463 هـ) مؤلف تاريخ بغداد كه با وجود سفر به بيشتر مناطق علمي عصر خود، براي کسب علم، زماني ميان مصر و نيشابور تردد مي‌كرد و استادش برقاني به او سفارش مي‌كرد به نيشابور رود؛ زيرا اين شهر سرشار از دانشمندان بنام بود. خطيب نيز مدت زيادي در نيشابور گذراند.[37] احمد‌بن حسن المقري نيشابوري با وجود داشتن اصالت اصفهاني در نيشابور ساكن شد. در قرائات درعصر خود پيشوا و امام همه بود. وي مستجاب‌الدعوه نيز بود و در سال 381 هـ
در 86 سالگي درگذشت.[38] اسماعيل ‌بن محمد معروف به ابوالعباس ميكالي در نيشابور به دنيا آمد و در آن‌جا درگذشت. وي پس از يادگيري الموطاء مالك بن انس در اهواز، به نيشابور بازگشت و نگارش و علم قرائت را آموخت. او در علم به پايه‌اي رسيد كه وي را «شيخ خراسان» مي‌گفتند. و به سبب تبحر در نگارش در دستگاه سامانيان به ديوان رسائل برگزيده شد. او معتقد بود كه آثار عراق را به خراسان منتقل كرده است.[39] احمد‌بن ابي‌خالد بغدادي لغوي معروف به احمد جرير صاحب كتاب مجمل در زمان طاهر‌بن عبدالله، امير طاهري خراسان، از بغداد به خراسان آمد و در نيشابور ساكن شد و معاني، نوادر و اِعراب را در آن‌جا تدريس مي‌كرد.[40] ابوعلي نيشابوري كه در 470 و اندي در نيشابور درگذشت، در نظم و نثر سرآمد دوران بود و ياقوت از ازدحام مردم بر سر قبر او متعجب شده بود.[41] اسماعيل بن محمد بن عبدوس دهمان معروف به ابومحمد نيشابوري اموال خود را در راه ادب انفاق كرد و خود در علم لغت، نحو و عروض به اوج رسيد و سرانجام از دنيا روي گرداند و به زهد پرداخت.[42]

گزارش ياقوت از بزرگان ادبا و علماي نيشابور در معجم الادباء مبيّن آن است كه اين شهر از سده چهارم هجري تا زمان حمله مغول درعلوم ادبي، صرف و نحو عربي، لغت، عروض، ديگر صنايع ادبي از قبيل شعر و نثر جايگاه ويژه‌ و برتري داشته است.
با وجود رونق علوم ادبي، نيشابور در علوم ديني نيز پايگاهي بسيار مهم به شمار مي‌آمد، به طوري كه اغلب علماي نيشابوري كه ياقوت در معجم‌الادباء ازآنان نام برده است در زمره عالمان ديني، فقيهان، ‌محدثان، مفسران، عالمان علوم قرائت، متكلمان و ديگر علوم ديني بوده‌اند. حسن‌بن احمد مقري شاگرد حسن بن احمد بن عبدالله نيشابوري بود كه از او بسيار حديث استماع كرد.[43] ابونصر نحوي نيشابوري درعلم قرائات، حديث، زبان عربي و حتي شعر صاحب نظر بود.[44] محمودبن‌ابوالحسن معروف به نيشابوري غزنوي ملقب به بيان‌الحق در تفسير لغوي و فقهي نوشته‌هاي زيادي داشت و خود در آنها صاحب نام بوده است.[45] ابراهيم‌‌بن اسحاق معروف به اديب لغوي در طلب حديث طواف دنيا كرد و سرانجام تا زمان مرگ در نيشابور ساكن بود و با وجود شاعر بودن، فقه و كلام را در آن‌جا آموخت.[46] اسماعيل بن عبدالرحمان صابوني نيز مدتي در نيشابور حديث تلمذ کرد.[47]

بر اساس گزارش ياقوت از احوال علماي نيشابور، به نظر مي‌رسد نيشابور درمقطعي از سده چهارم هجري به بعد محل مهمي در آموزش علوم ديني بود و دانشمندان و طالبان اين علوم را به خود جلب مي‌كرد. براي مثال افرادي که در ذيل معرفي مي‌شوند علوم ديني را در نيشابور تدريس مي کردند و آوازه درس آنان افراد بسياري را به اين شهر کشاند. احمد‌بن حسين بديع‌الزمان كه شهرت و سرآمد بودنش در علوم همه جا پيچيده بود در 392 هـ وارد نيشابور شد.[48] احمد‌بن ابراهيم‌بن محمد بن عبدالله نيز كه در همه قرائت‌ها تأليفات زيادي داشت در سال 346 هـ در نيشابور درگذشت.[49] احمد‌بن­عبدالملك معروف به احمد مؤذن كه فقيه، مفسر، محدث، صوفي و حافظ قرآن بود در 470 هـ در نيشابور متولد شد و دو سال بدون دريافت مزد بر مناره مدرسه بيهقيه اذان مي‌گفت و به امور خيريه و عام‌المنفعه از قبيل گرفتن صدقات ازثروتمندان و دادن آن به نيازمندان مي پرداخت.[50] شيخ اهل رأي خليل‌بن احمد‌بن محمد سجزي در طلب علم در 309 به نيشابور سفر كرد.[51] علي ‌بن‌ محمدبن ‌ابوالقاسم اسكافي كه ثعالبي او را زبان و چشم خراسان و يگانه آن در كتابت و بلاغت خوانده است از اهالي نيشابور بود. علي‌بن‌احمد‌بن محمد غزال از سرشناسان و امامان مشهور خراسان و عراق بود.[52] علي‌بن­حسين‌بن هندو در نيشابور فلسفه ‌ آموخت[53] و علي‌بن زيد بيهقي مدت‌ها ميان نيشابور و ديگر شهرها رفت و آمد مي کرد كه بازگشت‌هاي او به نيشابور به دليل اهميت علمي اين شهر بود.[54] او در سده ششم در نيشابور مورد اكرام بزرگان بود و در مجالسي که روزهاي جمعه درمسجد جامع نيشابور قديم، چهارشنبه ها در مسجد چهارگوشه و دوشنبه‌ها در مسجد جامع داشت، به وعظ مي­پرداخت.[55]

افراد زيادي در طلب علم به نيشابور آمدند که يا تا پايان عمر در آن ساكن شدند و يا مدتي در آن‌جا بودند؛ از جمله: اسعد زوزني،[56] اسعد عتبي،[57] علي بن حسن‌باخزري،[58] ابراهيم بن اسحاق اديب لغوي،[59] ابن عساكر حافظ دمشقي كه در 52 سالگي به نيشابور آمد و از حدود 1300 مرد و زن علم آموخت.[60] وي که در طلب علم به نيشابور آمده بود، مدتي را در آن‌جا اقامت کرد و درباره شهر شعري سرود.[61]

سابقه اين رونق را در سده چهارم نيز مي توان ديد که مقدسي به همين سبب اين شهر را در اسلام بي مانند خوانده است.[62] کلام او در اين باره نغز است: " سروران، پيش مردم اين شهر کوچکند و اشراف نزد بزرگانش پستند و پيشوايانش امامان را گيج کرده­اند".[63]

حضور عالماني که تنها وصف تعداد اندکي از آنان در نوشته هاي ياقوت آمده، از تنوع تمايلات فکري در اين شهر حکايت دارد. مهم‌ترين گرايش هاي فکري وقت در نيشابور را مي توان ميان عالمان آن جست‌وجو کرد. از سده چهارم به بعد پيروان ابوحنيفه و شافعي مذهبان گروه غالب مذهبي شهر بودند. علاوه بر آن در مناطق اطراف شهر شافعي مذهبان زياد بودند. معتزليان در شهر حضور داشتند، اما بر آن تسلط نداشتند و فعاليت شيعه و کراميه نيز جاذبه هايي داشت. خطيبان شهر همه شافعي بودند و گرايش مردم به شيعه و کراميه فقيهان را گرفتار کشاکش اين دو گروه كرده بود.[64] تصويري که ياقوت به طورغيرعمد با نام بردن ازعلماي ساکن يا متولد نيشابور از اوضاع فرهنگي آن‌جا ارائه داده، از تعدد مذاهب و انديشه ها حکايت دارد. اين تصوير با سخنان مقدسي در مورد گرايش‌هاي فکري شهر که به آن اشاره شد تکميل مي شود. هر دو مسئله نيشابور را شهري علمي نشان مي دهد که جايگاه مباحثه هاي علما و جدل‌ها و احتجاج‌هاي پيروان انديشه ها بود.

جمع بندي

از گزارش ياقوت در دو كتاب معجم‌البلدان و معجم‌الادباء برمي‌آيد که نيشابور تا زمان حمله مغول شهري آباد و مركز علم و دانش بوده است. افراد زيادي كه تنها به نمونه‌هاي اندكي از آن اشاره شد، در طلب علم در اين شهر ساكن شدند. با توجه به اين امر به راستي نيشابور مصداق سخن ياقوت، معدن علما و منبع فضلا بوده است. نگاهي به گزارش موجز ياقوت درباره نيشابور، اهميت شهر مذکور را در ميان شهرهاي خراسان نشان مي­دهد. اين شهر از سده سوم هجري به پايگاهي علمي تبديل شد و مأمن و پناهگاهي مناسب براي طالبان علوم مختلف به ويژه علوم ادبي و ديني گرديد. دقت نظر در شرح حال افراد نشان مي­دهد در شرق خلافت اسلامي شهرهايي در علوم سرآمد بودند که از آن جمله مي توان به نيشابور، هرات، نساء، جرجان، مروالرود، ري و اصفهان اشاره کرد. اين در حالي است که کوفه و واسط و بغداد حد ميانه تلقي شده اند و درغرب نيز نواحي شام، بيت المقدس و مناطقي از مصر و افريقيه شاخص بوده اند.

اما در مورد نيشابور،عوامل متعددي در رونق علمي آن تأثير داشتند. علاوه بر جاذبه‌هاي علمي اين شهر، اوضاع ملتهب و ناآرام شهر بغداد نيز در اين راستا تأثير گذار بود. ناآرامي‌ها و درگيري‌هاي سياسي و مذهبي بغداد سبب شد كه علما پايگاه‌هايي را در شرق اسلامي به ويژه در ايران و خراسان بزرگ جست‌وجو كنند و در آن مأمن بگيرد. حضور عالمان سرشناس در نيشابور كه در اين جا به تعداد محدودي از آنان اشاره شد، مؤيد اين ادعاست.
آباداني نيشابور و رونق و سرزندگي و امنيت آن و نيز بلند پايگي شهر درعلم، شاعراني را وادار به توصيف و مدح اين شهر کرده است؛ از جمله: نمونه‌اي اشاره مي شود.
ملك الافضل ارض نيسابور مرسي الأنام و ليس مرس بور
دعيت ابرشهر البلاد لانها قطب و سائرها رسوم السور
هي قبة‌الاسلام نايرة‌الصوي فكانها الاقمار في الديجور[65]

پي­نوشت:

* عضو هيأت علمي گروه تاريخ دانشگاه الزهراء.
1. شهاب الدين ابو عبدالله ياقوت حموي رومي بغدادي را متوفاي 626 هـ مي دانند که از اسيران رومي بود. در بغداد تاجري به نام حموي او را خريد و به دليل انتساب به او به نام ياقوت حموي خوانده شد. صاحب او نوشتن نمي دانست و ياقوت به کار دخل و خرج و امور تجاري گماشته شد. پس از لطف صاحبش که منجر به آزادي وي شد، او سفرهاي بسياري کرد و از ديده­ها و شنيده ها، نوشته هاي زيادي گرد آورد. حاصل زحمات وي دو معجم يکي در جغرافيا و تاريخ و ديگري در رجال و ادب است که در تحقيقات معاصر از مراجع و منابع اصلي به شمار مي­روند.
2. ابن خلدون، تاريخ، ترجمه عبدالمجيد آيتي، (تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات­فرهنگي،1364)، ج2، ص738.
3. عمده ترين توضيح ياقوت درباره جغرافياي نيساوبر ذيل واژه نيسابور آمده است. در اين نوشته نيز به همان بخش مراجعه شده است. از اين رو از ارجاع دادن‌هاي مکرر به همان صفحات خودداري شده است. ر.ک: ياقوت حموي، معجم البلدان، (بيروت، دارصادر، چاپ اول، بي­تا، ج ؟ ص 331 – 333)، ذيل «نيسابور».
4. در مورد ديگر دلايل وجه تسميه نيشابور، ابوالفداء آراي متفاوتي دارد. ابوالفداء، تقويم­البلدان، ترجمه عبدالمجيد آيتي (تهران، بنياد فرهنگ ايران، 1349) ص521.
5. احمد بن عمر بن رسته، الاعلاق النفيسة، تر جمه حسين قره چانلو (تهران، امير کبير، 1365) ص112.
6. مقدسي، احسن التقاسيم، ترجمه علينقي منزوي (تهران، شرکت مترجمان و مؤلفان ج2)، ص447.
7. مقدسي اين تصوير را به روشني ترسيم کرده و گفته اين‌جا خزانه مشرقين، تجارتخانه خاور و باختر است و مردم براي دانش و بازرگاني به آن‌جامي آيند. همان، ج2، ص460. او اين وصف را چنين ادامه داده که نيشابور 44محله دارد که برخي از آنها مانند نيمي از شيراز است. اين شهر از فسطاط پهناورتر و از بغداد پرجمعيت تر و از بصره کامل‌تر و از قيروان مهم‌تر و از اردبيل پاکيزه تر و از همدان آبادتر است.همان، ص461.
8. همان، ص459.
9. نزد جغرافيانويسان مسلمان نيشابور، شاپور و جندي شاپور سه خوره بودند که شاپور آنها را بنا کرد. مقدسي معتقد است علاوه بر آنها در ارجان، بلاشاپور و در استخر، ارشاپور را ساخته است. همان، ج1، ص40. ياقوت خوره يا به فارسي کوره را با استان يکي گرفته که شامل چندين قريه است. ياقوت، معجم البلدان ، ج1، ص37-36.
10. حاکم نيشابوري به اين دليل كه نيشابور را در مكاني بلند ساخته بودند، آن را ابرشهر خوانده که به ابرها نزديک است. حاکم نيشابوري، تاريخ نيشابور، ترجمه محمد بن حسين خليفه نيشابوري، (تهران، آگه، 1377) ص196.
11. همان، مقدسي نيز به اختلاف مصداق واژه ايرانشهراشاره کرده است، اما وي با ايران شهر خواندن نيشابور موافق است و دليل آن را، پهناور بودن نيشابور و داشتن روستاهاي پرمايه و آبادي ها و قنات‌ها مي داند.مقدسي، پيشين، ج 2 ص 434و435.
12. ياقوت حموي، معجم الادباء (بيروت، دارصادر، بي­تا
) ج21، ص44.
13. مقدسي، پيشين، ج1، ص93.
14. مقدسي، پيشين، ج 2، ص 390.
15. مقدسي کوي را بر آن افزوده و نواحي را توضيح داده است. همان، ج 2، ص462-467.
16. حدود العالم، تصحيح مريم مير احمدي و غلامرضا ورهرام (تهران، دانشگاه الزهراء، 1372) ص292.
17. مقدسي،پيشين ، ج2، ص481.
18. کوره يا خوره در تعريف ياقوت که آن را از حمزه اصفهاني گرفته بود، بر بخشي از تقسيمات يک استان اطلاق مي شد. براي اطلاع بيشتر ر.ک: ياقوت حموي، معجم البلدان، ج1، ص36.
19. مقدسي، پيشين، ج1، ص324.
20. ياقوت، همان.
21. رماده، حلوان، دستگرد،نوقان، اسدازاد، سنجان، را مقدسي از ديه هاي آن نام برده است. مقدسي، پيشين،ج1،ص34-40.
22. همان، 296.
23. ابن رسته، پيشين، 200.
24. ياقوت حموي، معجم الادباء، ج11، ص270.
25. به نظر مي­رسد سبک ياقوت در دادن اطلاعات زياد در کمترين عبارت‌ها و يا به سخني ديگر شيوه دايرةالمعارفي وي، عامل نپرداختن به جزئيات بوده است. کاستي داده هاي او را مي توان با نوشته هاي کساني ديگر از قبيل مقدسي تکميل کرد که ضمن ذکر نام محلات، توصيفي از برخي از آنها نيز ارائه داده است.
26. ياقوت حموي، معجم الادباء، ج13، ص33.
27. همو، معجم البلدان، ج5، ص45.
28. همو ، معجم الادباء، ج 13، ص129.
29. مقدسي،همان، ج1، ص 40.
30. همان، ص11.
31. همان، ج2، ص472.
32. حدود العالم، ص292.
33. لسترنج، جغرافياي تاريخي سرزمين هاي خلافت شرقي، ترجمه محمود عرفان (تهران، شرکت انتشارات علمي و فرهنگي، 1364) ص 412.
34.ياقوت حموي، معجم البلدان، ج5، ص332.
35. همو، معجم الادباء، ج20، ص45.
36. همان، ج1، ص129.
37. منير الدين احمد، نهاد آموزش اسلامي، (مشهد، آستان قدس رضوي، 1368) ص31و32.
38. ياقوت حموي، معجم الادباء، ج3، ص12.
39. همان، ج7، ص5-13 .
40. همان، ج3، ص15-16.
41. همان، ج8، ص268-269.
42. همان،ج 7، ص41.
43. همان، ص267.
44. همان، ج20، ص45.
45. همان،ج 2، ص125.
46. همان، ج1، ص129.
47. همان، ج7، ص18.
48. همان،ج2، ص167-168.
49. همان،ج 3، ص12.
50. همان، ج3، صص225-224.
51. همان، ج11، ص77.
52. همان، ص273.
53. همان،ج 13، ص127.
54. همان.
55. همان، ج13، ص224.
56. همان، ج6، ص90.
57. همان، ص97-98.
58. همان، ج13، ص33-34.
59. همان، ج1، ص129.
60. همان، ج13، ص76.
61. همان، ص87.
62. مقدسي، پيشين، ج2، ص480.
63. همان، 460.
64. همان، ص 462- 474.
65. همان، ج13، ص276.

منابع

- ابن خلدون، عبدالرحمان، تاريخ، ترجمه عبدالحميد آيتي، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي، تهران، 1364.
- ابن اعثم کوفي، محمد بن علي، الفتوح، ترجمه محمد بن احمد مستوفي هروي، تصحيح غلامرضا طباطبايي مجد، تهران، انتشارات آموزش انقلاب اسلامي، 1372.
- ابن حوقل، صورة الارض، ترجمه جعفر شعار، تهران، بنياد فرهنگ ايران، 1345.
- ابن رسته، احمد بن عمر، الاعلاق النفيسة، ترجمه حسين قره چانلو، تهران، امير کبير، 1365.
- ابوالفداء، تقويم البلدان، ترجمه عبدالحميد آيتي، تهران، انتشارات بنياد فرهنگ ايران، 1349.
- اصطخري، ابراهيم بن محمد، المسالک و الممالک، به کوشش ايرج افشار، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي، 1368.
- بلاذري، احمدبن يحيي، فتوح البلدان، بيروت، دارالکتب العلمية، 1991 م.
- ثابتي، سيد علي، تاريخ نيشابور، تهران، انجمن آثار ملي، بي‌تا.
- حاکم نيشابوري، تاريخ نيشابور، تهران، ترجمه محمد بن حسين خليفه نيشابوري ، به اهتمام محمدرضا شفيعي کدکني، تهران، آگه، 1377.
- حدود العالم من­المشرق الي المغرب، تصحيح مريم مير احمدي و غلامرضا ورهرام، تهران، دانشگاه الزهراء، 1372.
- لسترنج، جغرافياي تاريخي سرزمين هاي خلافت شرقي، ترجمه محمود عرفان، تهران، شرکت انتشارات علمي و فرهنگي، 1364.
- مقدسي، احسن التقاسيم في معرفة الاقاليم، ترجمه علينقي منزوي، تهران، شرکت مترجمان و مؤلفان ايران، 1361.
- ياقوت حموي، معجم البلدان، چاپ يکم، بيروت، دارصادر، بي‌تا.
- _____________، معجم الادباء، بيروت، دارالفکر، 1400 ق.
- يعقوبي،احمد بن ابي واضح، البلدان، ترجمه محمدابراهيم آيتي، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي، 1381.