سفر به لبنان‏

تاريخ دريافت: 25/12/84
تاريخ تأييد: 28/12/84

اشاره:

در فاصله 26 دى تا چهارم بهمن ماه سال 1384 هيأتى علمى از دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم به دعوت رايزنى فرهنگى جمهورى اسلامى ايران در لبنان جهت شركت در همايش تأثيرات انقلاب اسلامى بر تحول معارف دينى و علوم انسانى رهسپار لبنان شد. اين هيأت همچنين عهده‏دار فراهم كردن مقدمات برگزارى اجلاس بين المللى شرف الدين در لبنان بوده است. آنچه مى‏خوانيد گزارش اين سفر است. گزارش از دو بخش تشكيل شده است:
بخش اول: چكيده سخنرانى دكتر لك‏زايى، سردبير فصلنامه علوم سياسى است، كه پس از بازگشت از سفر در جمع اعضاى شوراى پژوهشى پژوهشكده علوم و انديشه سياسى ايراد شده و عمدتاً ناظر به تحليل تحولات سياست و حكومت در لبنان است و بخش دوم گزارش همايش تأثيرات انقلاب اسلامى بر تحول علوم انسانى و جريان‏هاى فكرى - سياسى در ايران است.

1. سياست و حكومت در لبنان‏

لبنان در بستر تاريخى‏

لبنان داراى تاريخى كهن است كه از زمان فينيقى‏ها آغاز مى‏شود. بعد از ورود اسلام به آن سرزمين، لبنان به تصرف خلافت اسلامى درآمده و تا اواخر سده پانزدهم ميلادى ادامه مى‏يابد. در سده يازدهم ميلادى، لبنان جزئى از قلمرو مسيحيانِ صليبى مى‏شود و بعد از انقراض آنها، لبنان زير سيطره مصر قرار مى‏گيرد. بعد از وقوع پاره‏اى تحولات، لبنان به تصرف عثمانى‏ها در مى‏آيد، ولى دولت عثمانى در اين‏جا اعمال قدرت نمى‏كند، بلكه اداره منطقه را به اُمراى محلى واگذار مى‏نمايد.
در سده نوزدهم ميلادى، دو اقليت مذهبى «مارونى» و «دوروزى‏ها» كه اولى مورد حمايت فرانسه و دومى مورد حمايت انگليسى‏ها بودند، صحنه‏گردان حوادث لبنان مى‏شوند. با تحريك دو قدرت خارجى و دو اقليت داخلى جنگ‏هايى كه در لبنان آغاز شده بود، ادامه مى‏يابد، ولى هيچ يك بر ديگرى پيروز نمى‏شود.
سرانجام در سال 1861، اين دو قدرت با يك‏ديگر توافق مى‏كنند و مقررات واحدى را بر لبنان تحميل مى‏كنند. براساس اين مقررات بايد لبنان تحت حكومت حاكمى مسيحى اداره شود. آن‏گاه بحث ارتباط با عثمانى پيش مى‏آيد كه مى‏گويند حكم حاكم مسيحى را بايد خليفه اعطا كند، بنابراين ارتباط با خلافت در حدّ صدور حكم مى‏شود. در نتيجه خودمختارى لبنان از عثمانى پررنگ‏تر مى‏شود و توصيه مى‏شود كه اين حاكم از مذاهب و نيروهاى مذاهبِ مختلف استفاده نمايد.
بعد از وقوع جنگ جهانى اول، عثمانى تجزيه مى‏شود و در سال 1923 جامعه ملل، سوريه و لبنان را رسماً تحت قيموميت فرانسه قرار مى‏دهد. براى اين‏كه انگليس هم مدعى نشود، كشورهاى حاشيه جنوبى خليج‏فارس مانند عراق در اختيارش گذاشته مى‏شود.
در جنگ جهانى دوم، فرانسه به اشغال آلمانى‏ها در مى‏آيد. در اين مدّت لبنان هم تحت حاكميت دولتِ فرانسه دست نشانده آلمان نازى قرار مى‏گيرد. اين امر باعث توجه آلمان‏ها به لبنان مى‏شود كه امروز، نيز يكى از مراكز فرهنگى فعال در بيروت مركز فرهنگى آلمان‏هاست. بعد از شكست آلمان و استقلال مجدد فرانسوى‏ها در سال 1941، نيروهاى فرانسوى مخالف آلمان و انگليس به كمك يك‏ديگر آمده و لبنان را اشغال كردند. در سال 1941 با موافقت فرانسوى‏ها، انتخابات رياست جمهورى لبنان برگزار مى‏شود و در سال 1943، ژنرال دوگل، استقلال لبنان را اعلام مى‏كند و مى‏گويد ما نمى‏خواهيم لبنان تحت قيموميتِ ما باشد. در 1946 فرانسه و بريتانيا با توافق هم، لبنان را تخليه مى‏كنند. بنابراين لبنان، استقلال خود را از فرانسه به شكل مسالمت‏آميزى دريافت كرده است اين امر باعث شده كه هم‏چنان نفوذ و ارتباط با فرانسه در لبنان برقرار باشد.
علت خروج فرانسوى‏ها از لبنان، بيشتر به سبب بيرون بردن انگليسى‏ها از لبنان بود تا دولت لبنان با خيال راحت به كار خود ادامه دهد.

حمله اسرائيل به لبنان و جنگ‏هاى داخلى‏

تا اين‏كه در دهه 60 ميلادى، اسرائيل به خاك لبنان حمله مى‏كند؛ بهانه اسرائيلى‏ها اين بود كه از خاك لبنان به فلسطين اشغالى حمله مى‏شود و چون دولت لبنان توان جلوگيرى از اين امر را ندارد، ما اين كار را انجام مى‏دهيم. لبنان از سويى با فلسطين اشغالى، از طرف ديگر با سوريه و هم‏چنين با درياى مديترانه هم‏مرز است. با حمايت اسرائيل و فرانسه، در سال 1970، سليمان فرنجيه از وزراى كابينه به رياست جمهورى مى‏رسد. مشى وى، شديداً عليه فلسطين و طرف‏دارى از آمريكا است. در نتيجه در اوايل 1960 حركتى عليه فلسطينى‏ها در لبنان آغاز مى‏شود و با حمايت فرنجيه از داخل لبنان نيز تقويت مى‏شود.
در 1975، فالانژيست‏هاى لبنان به اتوبوسى كه حامل فلسطينى‏ها بود، حمله كرده و تعدادى از مسافران آن‏را به قتل مى‏رسانند، به اين ترتيب جنگ‏هاى معروف لبنان آغاز مى‏شود. جنگ اسرائيل با فلسطين به جنگ داخلى لبنان توسعه مى‏يابد. در يك سوى اين جنگ، مسيحيان راست گراى افراطى قرار دارند و در طرف ديگر، مسلمانان، چپ‏گرايان و مليون قرار دارند؛ يعنى افرادى كه مسيحى هستند ولى دنبال استقلال لبنان هستند (اين جبهه‏بندى‏ها با اشكال مختلف، تغيير چهره يافته و هنوز ادامه دارد). جنگ‏هاى داخلى تا اوايل 1990 ادامه مى‏يابد؛ يعنى در حدود پانزده سال. براى كنترل اين جنگ‏ها، اتفاقاتى رخ مى‏دهد. در سال 1976، يك سال بعد از آغاز جنگ‏هاى داخلى، نيرويى سى هزار نفره از اعراب كه عمدتاً سورى بودند وارد لبنان شده تا از ادامه جنگ جلوگيرى نمايند. به دنبال ورود نيروهاى سوريه، اسرائيل نيز بهانه يافته و خود را تقويت مى‏كند.
در سال 1978 نيروهاى اسرائيلى بخشى از لبنان را به بهانه دفاع از خود، اشغال مى‏كنند. در همين سال ميان سربازان سورى از يك‏طرف و شبه نظاميان مسيحى از سوى ديگر جنگ رخ مى‏دهد. مسيحيانِ راست گراى افراطىِ طرف‏دار اسرائيل كه فالانژيست‏ها، جزء آنها هستند، در يك‏سو قرار گرفته و در طرف مقابل نيروهاى سورى، عرب و مسلمان قرار مى‏گيرند كه با هم ديگر مى‏جنگند.
در سال 1980 شبه نظاميان فالانژ، اقتدار خود را بر منطقه شرق بيروت به صورت كامل تثبيت مى‏كنند؛ بيروت شرقى در حال حاضر، كاملاً مسيحى است و مسلمانان ساكن در آن منطقه مانند سيد حسن نصراللَّه، خانه‏هاى خود را ترك و به بيروت غربى رفتند.
در سال 1982 اسرائيلى‏ها مجدّداً حمله گسترده‏اى را عليه لبنان آغاز و تا بيروت پيش مى‏آيند. در اين حمله صهيونيست‏ها موفق مى‏شوند تا چريك‏هاى فلسطينى را از لبنان بيرون كرده و هزاران نفر از مردم لبنان و فلسطين را مى‏كشند كه جنايت فجيع صبرا و شتيلا در اين حمله اتفاق مى‏افتد. بعد از اخراج نيروهاى فلسطينى از لبنان، بهانه‏اى براى اسرائيل براى ماندن در لبنان وجود ندارد.
در سال 1983 صهيونيست‏ها به كمك آمريكا، فالانژيست‏هاى لبنان (دولت وابسته) را بر سر كار مى‏آورند و توافق نامه‏اى نيز تنظيم مى‏شود.

تولد جنبش حزب‏اللَّه‏

اين نكته، سرآغاز تولد جنبش حزب‏اللَّه مى‏شود. البته قبلاً نيروهايى بودند مانند جنبش امل، حتى امام موسى‏ صدر در سال 1975 كه به اتوبوس حمله و ماجرا آغاز شده بود، خودش پرچم‏دار شد. در اين مقطع حزب‏اللَّه به صورت مخفيانه تأسيس و مخالفت خود را با اين مسئله آغاز مى‏كند. نيروى امل و سوريه مخالفت مى‏كنند ولى قدرت ندارند. با آغاز اين مخالفت‏ها، فرانسوى‏ها به صورت مستقيم وارد لبنان مى‏شوند و آمريكا نيز براى حمايت از اسرائيل وارد مى‏شود. با عمليات حزب‏اللَّه لبنان، دو عمليات استشهادى به پايگاه فرانسوى‏ها و آمريكايى‏ها صورت مى‏گيرد. با كشته شدن بيش از 58 تفنگ‏دار فرانسوى و 241 تفنگ‏دار آمريكايى، آنها از لبنان خارج مى‏شوند. اين درگيرى‏ها تا سال 1988 ادامه مى‏يابد تا اين‏كه ژنرال ميشل عون فرمانده ارتش لبنان از طرف امين جُميِّل (رئيس‏جمهور) به صورت غيرقانونى به نخست‏وزيرى منصوب و اين امر باعث مخالفت نيروهاى ملى و اسلامى مى‏شود.
نتيجه آن، جنگ سخت و تخريبى ميان دو بخش بيروت (شرق مسيحى‏نشين با غرب مسلمان‏نشين) مى‏شود كه يك‏بار ديگر رودر روى هم قرار مى‏گيرند. اما آن‏چه باعث انتقاد غرب مى‏شود اين است كه با آغاز جنگ دوم خليج‏فارس در سال 1990 و حمله عراق به كويت، سوريه از اين فرصت استفاده كرده و مقرّ ميشل عون را بمباران مى‏كند و به سبب اين مسئله او فرار كرده و به سفارت فرانسه پناهنده مى‏شود و در نتيجه خلأ قدرت پيش مى‏آيد.

پيمان طائف‏

در اين‏جا بحث پيمان طائف مطرح مى‏شود كه با وساطت دولت عربستان و موافقت قدرت‏هاى بزرگ، نمايندگان پارلمان لبنان در شهر طائف جمع شده و توافق نامه‏اى را امضا مى‏كنند كه براساس آن، دولت لبنان بايد وضعيتى مانند موقعيت فعلى خود را داشته باشد. از موارد ديگر اين قرارداد، تساوى تعداد نمايندگان مسلمان و مسيحى در پارلمان است. مطلب ديگر اين‏كه اختيارات رئيس‏جمهور كم شده است.
در انتخابات سال 1992 عمر كرامى نخست‏وزيرِ وقت استعفا كرده و الياس هراوى رئيس‏جمهور، رفيق حريرى را كه - سرمايه‏دار معروف لبنانى و از چهره‏هايى است كه مشهور به روابط صميمى با عربستان سعودى، فرانسه و آمريكاست - مأمور تشكيل كابينه مى‏كند. بنابراين حريرى از سال 1992 وارد مى‏شود و شروع به كارهاى بنيادى مى‏كند مانند: تأسيسات جديد، خيابان كِشى‏ها و بازگشت توريسم به لبنان .
بنادر لبنان (بيروت، طرابلس، صيدا، صور و جُونيه) در دوره رفيق حريرى خيلى فعال مى‏شود، جمعيت لبنان را حدود پنج ميليون نفر تخمين مى‏زنند كه سرشمارى خيلى دقيقى نيست. اما جمعيت خارج از لبنان حدود 14 ميليون نفر است كه تنها كشورى است كه اين تعداد نيرو در خارج از كشور خود دارد از جمله در كشورهاى آفريقايى، آمريكاى لاتين، اروپا و خاورميانه. علت اين پراكندگى‏ها، وجود ناامنى بوده است.
مساحت لبنان 10400 كيلومتر مربع است كه 18 طايفه در آن زندگى مى‏كنند. از اين تعداد طايفه، 12 طايفه مسيحى، 5 طايفه اسلامى و يك طايفه يهودى هستند 70 درصد جمعيت لبنان را مسلمانان تشكيل مى‏دهند. اما حضور مسلمانان در قدرت به نسبت جمعيت نيست. على‏رغم اينكه اكثريت با شيعه است، به لحاظ تاريخى، كم قدرت‏ترين بوده‏اند و اين قدرت به تدريج در حال افزايش است.
براساس آمارهاى موجود، 32 درصد از جمعيت لبنان شيعه، 24 درصد مارونى، 21 درصد سنى، 7 درصد دوروزى و 16 درصد از ساير مذاهب هستند. شيعيان در جنوب؛ يعنى شهرهاى صيدا، صور، نبطيه و روستاهاى حومه، بعلبك، بخشى از دره بقاع و همين‏طور در بخش ضاحيه كه از مناطق مشهور بيروت است و امنيت آن، در حال حاضر توسط حزب‏اللَّه تأمين مى‏شود ساكن هستند. سنّى‏ها نيز در مناطق ذيل ساكن هستند: بيروت غربى، طرابلس و بخشى نيز در صيدا.
دوروزى‏ها و مسيحى‏ها، نيز نوعاً در مناطق استراتژيك كوهستانى ساكن هستند. از قديم و با توجه به حمايت فرانسوى‏ها، همه ارتفاعات حسّاس لبنان به اينها داده شده است كه در شرق بيروت به منطقه هريسا مى‏رسيد و مرتفع‏ترين منطقه بيروت است كه در آن‏جا مجسمه حضرت مريم هم وجود دارد و منطقه مهمى است.
مسيحيان 12 فرقه هستند و چگونگى كار آنها با هم‏ديگر، باعث مى‏شود كه در گروه‏بندى‏ها با هم نباشند: بخشى در برابر مسلمانان و دسته‏اى نيز در كنار مسلمانان قرار مى‏گيرند. براى مثال امروز با اين‏كه، رئيس‏جمهور، مسيحى است، در كنار سوريه و حزب‏اللَّه است. هم‏چنين اختلافات مسلمانان باعث شده كه بعضى از مسلمانان نيز در كنار مسيحيان قرار گيرند.

مجلس اعلاى شيعيان‏

مجلس اعلاى شيعيان جزء تشكيلات مذهبى شيعه در لبنان است كه در سال 1969 توسط امام موسى صدر بنيان‏گذارى شد و با ربوده شدن ايشان در سال 1978 اداره مجلس برعهده شيخ مهدى شمس‏الدين گذاشته شد. وى از سال 1978 تا 1995 نايب رئيس بود و با برگزارى انتخابات در سال 1995 به رياست مجلس انتخاب شد. رئيس فعلى، شيخ قبلان است كه با ايشان نيز ملاقات كرديم. در ضمن چون وى نايبِ شمس‏الدين بوده و هنوز انتخاباتى برگزار نشده است، نايب رئيس است. مجلس شيعيان مسئول انجام امور شيعيان است، اما رئيس مجلسِ رسمى لبنان (قوه مقننه)، نبيه برى است كه از شيعيان و هم‏چنين رئيس جنبش امل است. در شرايط فعلى جنبش امل، حزب‏اللَّه، شيخ قبلان رئيس مجلس مذهبى شيعيان، رئيس‏جمهور (اميل لحود)، سوريه و ايران در يك گروه قرار دارند. سنى‏ها نيز يك مفتى دارند كه آنها را رهبرى مى‏كند و در حال حاضر رهبرى آنها با شيخ محمد رشيد قبّانى است. ايران در حال پى‏گيرى ايجاد تشكلى از علماى شيعه و سنى به نام تجمع علماى مسلمان لبنان است.
دوروزى‏ها هم داراى رهبر هستند. اما مشكلى كه آنها دارند، اين است كه به لحاظ سياسى دو گروه هستند: طرف‏داران حزب سوسياليست پيشرو به رهبرى وليد جنبلاط و خاندان ارسلان. گروه ولى جنبلاط مخالف حزب‏اللَّه، سوريه و ايران هستند
در زمانى كه لبنان بوديم، راهپيمايى از سوى حزب‏اللَّه، امل و طرف‏داران آنها عليه آمريكا برگزار شد. جنبلاط در مصاحبه‏اى اين تظاهرات را كار ايران و سوريه دانست. سيد حسن نصراللَّه در مصاحبه‏اى با شبكه New.T.V لبنان، جواب داد كه آيا اگر كسى با ترتيبات امنيتى آمريكا در لبنان مخالف باشد، ايرانى يا سورى است؟ هم‏چنين وى گفت: ما با جنبلاط مخالفيم، زيرا هدف وى ساقط كردن سوريه است در حالى‏كه ما نمى‏توانيم با وى همراه باشيم چرا كه دولت سوريه، مسلمان است و بايد از استقلال آن دفاع كنيم. مشكل ديگر ما با جنبلاط ، اين است كه وى قصد وارد كردن نيروهاى غربى را به لبنان دارد و ما با اين مسئله مخالفيم، چون: اولاً، لبنان به كمك نيروى خارجى نيازى ندارد و اگر به نيروى خارجى نياز پيدا نمود، بايد از نيروى عرب استفاده كند.
اين مسئله باعث دو قطبى شدن جامعه لبنان شده است. اكنون سعيد حريرى (پسر رفيق حريرى) در كنار جنبلاط است و با توجه به حمايت برخى از قدرت‏هاى منطقه و خارج از منطقه از رفيق حريرى، كشته شدن وى، باعث متهم شدن سوريه شده است. اين مسئله موجب شده تا آمريكايى‏ها و حاميان رفيق حريرى پشت‏سر فرزندش قرار گيرند. در ضمن اتحادى ميان مسلمانان طرف‏دار رفيق حريرى با مسيحيان راست‏گراى سابق و جنبلاط شكل گرفته است. اكنون جامعه لبنان، دو قطبى شده است كه در يك طرف جنبلاط، سعيد حريرى، نخست‏وزير فعلى و مسيحيان افراطى و در سوى ديگر حزب‏اللَّه لبنان، نبيه برى اكثريت شيعيان لبنان و بخشى از اهل‏سنّت كه فعلاً اظهار وجود نمى‏كنند. (تعدادشان كم است) و هم‏چنين رئيس‏جمهور مسيحى است. يكى از پيامدهاى ترور رفيق حريرى، اتحاد مستحكمى است كه ميان، حزب‏اللَّه، امل و نيروهاى شيعى ديگر - كه عضو هيچ كدام از اينها نيستند - ايجاد شده است.

حسّ معاصرت‏

در اين سفر، علاوه بر ديدار با سيدحسن نصراللَّه دبير كل حزب‏اللَّه، با علامه فضل‏اللَّه (از رهبران شيعه) نيز ديدار داشتيم. وى يكى از مشكلات بزرگ حوزه‏هاى علميه را عدم برخوردارى از حسّ معاصرت دانستند و گفتند از حوزه علميه قم به منزله مركزى شيعى انتظار ورود به اين امور مى‏رود. و از مصاحبه‏هاى خود با رسانه‏هاى مشهور دنيا گفت كه چگونه با زبانى قابل فهم، تأثيرات مثبتى در آنها به‏جا گذاشته است. در لبنان از نظر مذهبى وضعيت كاملاً متفاوتى حاكم است. در مناطق جنوبى وضعيتى اسلامى حاكم است و شرق بيروت نيز منطقه‏اى غيرمسلمان است.

وضعيت آموزشى‏

مراكز آموزشى لبنان عمدتاً خصوصى است. دولت نظارت مى‏كند، ولى دخالت نمى‏كند. هم‏چنين لبنان، ده دانشگاه دارد كه دو مورد از آنها را بازديد كرديم: اولى، دانشگاه قديس يوسف كه وابسته به فرانسوى‏ها و دانشگاه بزرگى است كه رشته‏هاى زيادى دارد. يكى از دانشكده‏هاى اين دانشگاه دانشكده اديان (اسلام و مسيحيت) است كه يكى از بخش‏هاى گفت‏وگوى اسلام و مسيحيت است در اين دانشكده هم به زبان عربى و هم به زبان فرانسوى آموزش داده مى‏شود. تعدادى از دانشجويان ايرانى نيز در اين دانشگاه تحصيل مى‏كنند. يكى ديگر از مراكز آموزشى، دانشگاه بوليسيه است كه وظيفه‏اش تربيت طلّاب مسيحى است.
شيعيان لبنان نيز هشت سال قبل، دانشگاهى به نام دانشگاه اسلامى لبنان تأسيس كردند كه وابسته به مجلس اعلاى شيعيان لبنان است.
در آن‏جا، مدارس علميه نيز از رونق خوبى برخوردار است و از سوى نيروهاى شيعى حمايت مى‏شود.
از نظر مطبوعات، لبنان جايگاه بسيار والايى دارد. براساس آمار موجود، نيمى از نشريات جهان عرب در لبنان چاپ مى‏شود. دليل اين امر عبارتند از: 1 . وجود نويسندگان و روزنامه نگاران حرفه‏اى و برجسته در لبنان؛ 2 . وجود مجهزترين چاپ خانه‏ها و مدرن‏ترين وسايل چاپ؛ 3 . وجود شركت‏هاى متعدد توزيع مطبوعات و 4 . فضاى آزاد.
با توجه به وابستگى مطبوعاتِ لبنان به گروه‏ها و كشورهاى ديگر، لبنان، تبديل به ميدان رقابت عقايد گوناگون در سطح منطقه و جهان شده است و اين مسأله باعث مى‏شود تا حساب خاصى براى لبنان باز كنيم و ضرورى است در آن‏جا حضور داشته باشيم.
سيد حسن نصراللَّه مى‏گفت وضعيت رسانه‏اى در اين‏جا به گونه‏اى است كه اگر دو نفر در خيابان دعوا كنند، همه دنيا با خبر مى‏شوند. ما (ايران) بايد از فرصت رسانه‏اى لبنان استفاده كنيم.

مركز دراسات للوحدة العربيه‏

از بازديدهاى ديگر ما، ديدار از المركز الدراسات للوحدة العربيه و گفت‏وگو با رئيس مركز دكتر خيرالدين حسيب بود. در آن مركز، مجموعه هزار صفحه‏اى از گفت‏وگوهاى عرب‏ها و ايرانى‏ها منتشر شده كه بسيار زيبا و قابل استفاده است. در اين مجموعه، ابتدا موضوعى را انتخاب كرده و به يك نويسنده عرب و يك نويسنده ايرانى داده‏اند تا آن‏را بنويسند. سپس مقاله‏اى كه نويسنده عرب نوشته است به يك محقق ايرانى داده شده و برعكس تا آن‏را نقد كنند. پس از اين مرحله چهار مقاله در همايشى به نخبگان ارائه شده است و آنها بعد از شنيدن آنها اظهارنظر كرده‏اند و اين يك مجموعه‏اى هزار صفحه‏اى را به وجود آورده است. براى آشنايى بيشتر فهرست اين كتاب را در اينجا مى‏آوريم:

مقدمه ............................... رياض قاسم 9
كلمات الافتتاح: (1).............. ابراهيم صالح النعيمي 27
                  (2)............... محمود سريع القلم 31
                  (3)............. خيرالدين حسيب 35
القسم الاول‏
الإرث التاريخى للعلاقات العربية - الإيرانية
الفصل الاول: العلاقات التاريخية بين العرب و الإيرانيين:
(الورقة العربية)............ عبدالعزيز الدوري 45
(الورقة الإيرانية).......... أحمد لواساني 61
التعقيبات: (1)........... علي شمس أردكاني 85
            (2)........... وجيه كوثراني 91
          (3)............. رياض قاسم 98
المناقشات 104
القسم الثاني‏
الأوضاع الراهنة وآفاق المستقبل‏
الفصل الثاني: العلاقات الاقتصادية العربية - الإيرانية الراهنة وآفاق تطويرها:
(الورقة الإيرانية)............ على شمس أردكانى 117
(الورقة العربية)............ جاسم خالد السعدون 125
التعقيبات: (1) ............علي خليفة الكواري 145
             (2)............ سيد أبو القاسم هاشمي 152
المناقشات 157
الفصل الثالث: الإدراك المتبادل بين العرب و الإيرانيين:
(الورقة العربية)............... وجيه كوثرانى 165
(الورقة الإيرانية)........... هادى خسرو شاهى 193
التعقيبات: (1).............. محسن ميلانى 209
            (2) ............غسان بن جدو 213
المناقشات 221
الفصل الرابع: الخطاب السياسى و الإعلامى لدى الحكومات و النخبات و تأثير ذلك فى العلاقات العربية - الإيرانية:
(الورقة العربية)............... فهمى هويدى 233
(الورقة الإيرانية)............. ماشاءالله شمس الواعظين 248
التعقيبات: (1).............. يوسف الحسن 255
المناقشات 262
الفصل الخامس: صورة العرب و الإيرانيين فى الكتب المدرسية
(الورقة الإيرانية):............... صورة العرب‏
فى الكتب المدرسية الإيرانية غلام على حداد عادل 281
(الاورقة العربية): صورة الإيرانيين‏
فى الكتب المدرسية العربية طلال عتريسى 300
التعقيبات: (1).................. محمد السيد سليم 347
            (2).................. محمد على آذرشب 353
            (3)................. محمد على آذرشب 357
المناقشات 360
الفصل السادس: أوضاع المرأة العربية و الإيرانية: عناصر الاختلاف و التشابه‏
(الورقة الإيرانية).............. معصومة ابتكار 371
(الورقة العربية)................ مريم سليم 380
التعقيبات: (1).................. نيفين عبد المنعم مسعد 405
            (2)................. بتول مشكين فام 411
المناقشات 428
الفصل السابع: الخلافات الحدودية و الاقليمية بين العرب و الإيرانيين:
(الورقة العربية الأولى) شملان العيسى 435
(الورقة العربية الثانية) سيّار الجميل 448
(الورقة الإيرانية) پيروز مجتهدزاده 484
التعقيبات: (1) جمشيد ممتاز 507
(2) جمشيد ممتاز 508
(3) جمشيد ممتاز 511
المناقشات 517
الفصل الثامن: القضية الكردية و موقف العرب و الإيرانيين منها
(الورقة العربية) سيد ناجي جواد 545
(الورقة الإيرانية) سعيدة لطفيان 557
التعقيبات: (1) وميض نظمى 577
(2) پيروز مجتهد زاده 580
(3) قيس جواد 585
المناقشات 593
الفصل التاسع: القضية الفلسطنية فى العلاقات العربية - الإيرانية
(الورقة العربية) أحمد صدقى الدجانى 607
(الورقة الإيرانية) زامل سعيدى 630
التعقيبات: (1) هانى الحسن 643
(2) محمد صادق الحسينى 649
(3) هادى خسروشاهى 655
المناقشات 668
الفصل العاشر: دراسة مقارنة للمجتمع المدنى فى كل من إيران والوطن العربى‏
(الورقة العربية) رضوان السيد 675
(الورقة الإيرانية) محمد هادى سمتى 706
التعقيبات: (1) محمود سريع القلم 718
(2) باقر النجار 720
المناقشات 723
الفصل الحادى عشر: العلاقات الدولة للدائرتين العربية و الإيرانية و حساسية المصالح الدولية للعلاقة بينهما
(الورقة الإيرانية) محمود سريع القلم 729
(الورقة العربية) نيفين عبدالمنعم مسعد 742
التقيبات: (1) جميل مطر 778
(2) هوشنگ أمير أحمدى 795
المناقشات 801
الفصل الثانى عشر: مشروع النظام الشرق أوسطى و موقف العرب والإيرانيين منه وموقعهم فيه‏
(الورقة العربية) محمد السيد سليم 815
(الورقة الإيرانية) محمد على مهتدى 843
التعقيبات: (1) محمود سريع القلم 850
(2) كاظم هاشم نعمة 852
المناقشات 855
الفصل الثالث عشر: موضع العلاقات العربية - الإيرانية فى إطار العالم الإسلامى‏
(الورقة الإيرانية) محمد على آذرشب 869
(الوراقة العربية) ميشال نوفل 887
التعقيبات: (1) جهاد الزين 913
(2) محمد على مهتدى 920
المناقشات 923
الفصل الرابع عشر: الحوار المفتوح: نحو صيغ عملية لتطوير العلاقات العربية - الإيرانية على المستويات المختلفة ما العمل؟
المناقشات 929
الكلمات الختامية 961
الملاحق: (1) المشاكون 969
(2) برنامج الندوة 973

دكتر حسيب مى‏گفت: ارتباط ما با ايران يك ارتباط استراتژيكى است. اين مركز، مجله‏اى به نام المستقبل منتشر مى‏كند كه مجله مشهورى است .
از ديگر برنامه‏هايى كه داشتيم، ملاقات با سيد جعفر مرتضى و جرج جرداق بود. جرج جرداق از اين كه كتابش در ايران منتشر مى‏شود و به وى حق التأليف داده نمى‏شود ناراحت بود. يقيناً چنين رفتارى از پيروان امامى كه جرداق او را به عنوان «صداى عدالت» معرفى كرده است، غير قابل باور است.
از مجموع دستاوردهاى اين سفر مى‏توان به نكات ذيل اشاره نمود:
1. تلاش در راستاى تقويت حضور در دنياى معاصر؛ يكى به لحاظ محتوايى كه حسّ معاصرت را در خود تقويت كنيم و ديگرى به لحاظ فهم نيازهاى امروز و پاسخ به آنها.
2. ضرورت نگاه به جهان اسلام و معاصر در پژوهشگاه‏هاى و آموزشگاه‏هاى داخل كشور؛ در اين مورد هم مشكل داريم. ما بايد به زبان عربى معاصر توجه كنيم.
3. ديگر اين‏كه به لحاظ فرهنگى و فكرى، آنها غالباً ايران را نمى‏شناسند و عمدتاً با چهره سياسى ايران را مى‏شناسند. اين امر باعث مى‏شود تا روى ترجمه آثارمان بيشتر توجه كنيم.

2. همايش «تأثيرات انقلاب اسلامى بر سير تحوّل معارف دينى و علوم انسانى»
در ابتداى همايش رايزن فرهنگى جمهورى اسلامى ايران در لبنان آقاى نجفعلى ميرزايى با اشاره به هدف از برپايى اين همايش كه طرح قضاياى فكرى و آگاهى از توسعه و اهتمام به علوم و معارف در ايران در پرتو انقلاب اسلامى مى‏باشد، اظهار داشت: اين رشد و توسعه علمى، حاصل جهد و تلاش بيش از يك ربع قرن دانشمندان و متفكران و پژوهشگران ايرانى است كه با تكيه بر فرهنگ اصيل اسلامى بدست آمده و تداوم دارد و ما اينك پذيراى نخبگانى از حوزه علميه قم و انديشمندان عرصه علوم دينى هستيم. رايزن فرهنگى آنگاه ميهمانان ايرانى شركت كننده در اين همايش را معرفى نمود.
سپس آقاى شفيق جراده رئيس مؤسسه المعارف الحكميه لبنان، به عنوان رئيس جلسه نخست اين همايش طى سخنان كوتاهى اظهار داشت: انقلاب علمى، فكرى و انقلاب ارتباطات و نظام‏هاى سياسى در غرب تأثيرى انكارناپذير بر جنبش‏هاى فكرى تجددگرا در جهان عرب و جهان اسلام داشته است و هر يك به فراخور نظام‏هاى حكومتى، نخبگان و مردم، تأثيراتى پذيرفته‏اند. برخى تكيه بر داشته‏هاى فرهنگى اصيل براى حفاظت از هويت خويش نموده و برخى آگاهانه يا نا آگاهانه الگوى غربى را پذيرا شده و برخى ديگر تلفيقى از اصالت و افكار جديد را مورد نظر قرار داده‏اند.
آقاى جراده افزود: آنچه كه مهم است اينكه براى هر عنصرى تأثيراتى است كه نمى‏توان از آن دورى گزيد بنابراين نمى‏توان نسبت به اصل تجدّد اختلافى داشت بلكه بايد در مورد نوعيّت و كيفيّت آن بحث صورت پذيرد. وى با اشاره به انقلاب اسلامى و تأثيرات آن در حوزه فكر و انديشه گفت: هيچ كس نمى‏تواند تجربه ايران را ناديده بگيرد. تجربه‏اى كه تأثيرى عميق بر جاى گذارده و حكومتى بر مبانى اسلام پديد آورده است. تجربه‏اى كه حركت‏هاى اسلامى را از دايره‏هاى فردى به ميدان‏هاى اجتماعى و حكومتى و ترسيم استراتژى‏هاى حركت فكرى و فرهنگى رسانده و آنچه امروز شاهد آن هستيم ثمره تجربه نوگراى اجتهادى است.
سپس دكتر محمد رضا وصفى به ايراد سخنرانى خود با عنوان «جريان‏ها و شيوه‏هاى رفتار سياسى در ايران و احياى فرهنگى» پرداخت. وى در سخنان خود اظهار داشت:
بى شك متن دين (نصّ) يا همان كتاب و سنت در جوامع اسلامى از بالاترين مرتبه قداست برخوردار است. اين متن مقدس دريچه‏اى اساسى براى فهم نظام‏هاى اجتماعى و قانونى، و چهارچوب‏هاى فرهنگى است كه برپايه اين نظام‏ها و در درون آن بنا مى‏شود.
درباره جامعه ايران و انقلاب اسلامى به عنوان طرحى احياگر و اصلاح‏گر و انقلابى كه برپايه اصول بنا شده و نشانه‏هاى آن پيش از سال 1979 م خود را نشان داد مى‏توان گفت، اين جامعه، جامعه‏اى است كه براساس رابطه تنگاتنگ ميان متن مقدس و واقعيت موجود شكل گرفت. اين واقعيت از عوامل مدرنيسم و انواع آن جدا نمى‏شود.
ممكن است اين سؤال به ذهن آيد كه عوامل تاريخى شكل‏گيرى گفتمان اسلامى معاصر و جريان‏هاى فكرى و رفتارى سياسى در ايران امروز چيست؟ در جواب به اين پرسش بايد گفت كه ايران جامعه‏اى با فرهنگ جامع است ولى اين بدان معنى نيست كه اين فرهنگ تنها به يك سو مى‏رود بلكه اين فرهنگ داراى وجوه مختلفى است. مهم‏ترين علت اين امر آن است كه فرهنگ ايرانى از پانزده قرن گذشته در فرهنگ اسلامى ذوب شد. اسلام با ورود به ايران وارد كشورى بى‏فرهنگ و بى تمدن نگرديد بلكه برعكس شايد بتوان گفت ورود اسلام به ايران نخستين مرحله براى تحول رو به افزايش اين دين بود.
مردم ايران با وجود پذيرش اسلام هويت ملى خود را از دست ندادند بنابراين هويت اسلامى و هويت ملى در ايران تنوع تمدنى را به وجود آورد كه مى‏توان آن را در دو باب خلاصه كرد. باب اول عقيده امامى و شيعى، و باب دوم ادبيات و فرهنگ فارسى است.
باب اول در برگيرنده چند مرحله تاريخى است. اين مراحل عبارتند از:
- مرحله شكل‏گيرى كه حدود چهار قرن به طول انجاميد.
- مرحله كلاسيك كه از سال 940 ميلادى تا قرن شانزدهم ميلادى ادامه يافت. اين مرحله را مى‏توان دوره شكل‏گيرى و تعميق علوم مختلف به شمار آورد.
- مرحله استقرار كه با پيدايش حكومت صفويه در قرن شانزدهم ميلادى آغاز شد و تا پايان قرن نوزدهم ادامه يافت.
در كل اين مراحل، چهارگونه گفتمان در فضاى فرهنگى اسلامى ايرانى وجود داشت. اين گفتمان‏ها عبارتند از: گفتمان كلامى، گفتمان فلسفى، گفتمان فقهى اجتهادى، و گفتمان صوفى و عرفانى. با پايان قرن نوزدهم مرحله احياى انديشه دينى آغاز شد و مرحله اخير را مى‏توان به سه دوره مختلف تقسيم كرد:
- ظهور نشانه‏هاى دوره معاصر از انقلاب مشروطه در سال 1906
- دوره دهه پنجاه قرن بيستم تا پيش از پيروزى انقلاب اسلامى سال 1979.
- دوره احيا و تجديد يا دوره پس از انقلاب.
به سختى مى‏توان در دوره اخير از تقسيم انديشه به محافظه كار و اصلاح طلب سخن گفت مخصوصاً اگر موضوع مربوط به شيوه فكرى باشد كه از ابعاد عقيدتى و به طور مشخص اعتقاد اسلامى ناشى مى‏شود. علت اين امر آن است كه اين دو شيوه فكرى - يعنى محافظه كار و اصلاح طلب - در مورد متن واحد و اصول مكتب فكرى امام خمينى با يكديگر اختلاف ندارند. اختلاف آنان درباره برداشت از اين متن و اصول است.
آنگاه دكتر نجف لك زايى، با عنوان «انقلاب اسلامى و انديشه سياسى: تحولات آموزشى و پژوهشى در حوزه علميه قم» سخنرانى نمود. وى با اشاره به اين كه موضوع سياست و انديشه سياسى به اعتقاد برخى از پژوهشگران، پر جاذبه‏ترين موضوع در دويست سال اخير براى متفكران جهان اسلام بوده است، اظهار داشت: شايد دليل جذابيت موضوع اينگونه تحليل شود كه تمام عناصر لازم براى خروج از انحطاطى كه مسلمانان گرفتار آن شده‏اند در اصلاح امر سياست نهفته است. عناصرى از قبيل قانون و قانونگذارى، رهبرى و مديريت، تعارض استبداد و آزادى، تعارض استعمار و استقلال، مشروعيت و مشاركت، قدرت وعدالت و... وى در خصوص تأثير انقلاب اسلامى در بروز تحول در عرصه انديشه سياسى در مراكز آموزشى و پژوهشى حوزه علميه قم گفت: انديشه‏اى كه محرك انقلاب بود، پس از انقلاب نيازمند بسط و روز آمدى و تفصيل بود. از اين رو نهادهاى آموزشى و پژوهشى متعددى، دست به كار شدند تا معضلات تئوريك مربوط به حضور اسلام در عرصه سياست و اجتماع را مورد كند و كاو قرار دهند. از مهم‏ترين مراكز آموزشى انديشه سياسى در قم كه وظيفه آموزش طلاب را برعهده دارند، مى‏توان به مؤسسه آموزش عالى باقر العلوم‏صلى الله عليه وآله وسلم، مؤسسه آموزشى پژوهشى امام خمينى‏رحمهم الله. و دانشگاه مفيد اشاره كرد. همچنين چند سالى است كه رشته مستقل انديشه سياسى اسلام در مقطع كارشناسى ارشد در برخى دانشگاه‏هاى جمهورى اسلامى ايران تأسيس شده است.
مهم‏ترين مراكز پژوهشى انديشه سياسى اسلام در قم كه تماماً پس از انقلاب اسلامى تأسيس شده‏اند، عبارتند از:
1. پژوهشكده علوم و انديشه سياسى با سه گروه فقه سياسى، فلسفه سياسى، و علوم سياسى.
2. مركز تحقيقات حكومت اسلامى (وابسته دبيرخانه مجلس خبرگان رهبرى).
3. گروه سياست پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامى.
اما مهم‏ترين دستاوردهاى مراكز پژوهشى به شرح زير مى‏باشد:
1. تدوين تاريخ انديشه سياسى مسلمين. طراحان اين پروژه تحقيقاتى با چهارگرايش اصلى و عمده در تاريخ انديشه سياسى اسلامى را شناسائى كرده‏اند كه عبارتند از:
الف) انديشه‏هاى سياسى فلسفى‏
ب) انديشه‏هاى سياسى اجتماعى‏
ج) انديشه‏هاى سياسى كلامى‏
د) انديشه‏هاى سياسى فقهى‏
2. تأسيس رشته مستقلى به نام «فقه سياسى» به عنوان دانشى كه بتواند پاسخگوى حوادث واقعه در چهارچوب شريعت اسلامى باشد.
3. تأسيس رشته مستقلى به نام «فلسفه سياسى» به عنوان دانشى كه بتواند پاسخگوى پرسش‏هاى بنيادى در حوزه‏هاى متدلوژى سياسى، هستى‏شناسى، انسان‏شناسى و نظام سياسى باشد.
4. تلاش براى تأسيس رشته‏هاى ديگر از قبيل كلام سياسى، عرفان سياسى، اخلاق سياسى و تفسير سياسى به عنوان دانش‏هايى كه بتوانند خلأ معنويت، اخلاق و انسانيت را در عرصه سياست جهان امروز پر كنند.
5. انتشار مجلات تخصصى در حوزه انديشه سياسى اسلام از قبيل فصلنامه‏هاى علوم سياسى و حكومت اسلامى.
6. انجام و انتشار آثار پژوهشى و رساله‏ها و پايان نامه‏هاى فراوان در موضوعات مهم و اساسى.
7. توليد نظريات مختلف در عرصه انديشه سياسى اسلام و بويژه ارائه نظريه راهبردى ولايت مطلقه فقيه از سوى حضرت امام خمينى (ره).
8. تأسيس انجمن مطالعات سياسى در حوزه علميه قم.
سپس آقاى عبدى پور پيرامون تلاش مراكز و مؤسسات علمى و بويژه دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم در زمينه معلومات و فن آورى اطلاعات صحبت نمود. وى در اين خصوص فعاليت‏هاى زير را مورد اشاره قرار داد:
- برگزارى همايش‏ها، ميزگردها و جلسات كارگاهى در زمينه كاربرد فن آورى اطلاعات، مديريت توليد دانش و طراحى كتابخانه ديجيتالى كه نقشى اساسى در پيشبرد تحقيقات علوم انسانى و علوم دينى دارا مى‏باشد.
- ساماندهى و هماهنگ سازى مراكز حوزوى براى بالابردن توانمندى‏هاى مراكز و نيز حضور فعال در عرصه‏هاى بين‏المللى و ايجاد تعامل با مراكز علمى و آموزشى خارج از كشور.
- پاسخگويى به پرسش‏هاى مخاطبين؛ در حال حاضر بيش از 60 مركز حوزوى با استفاده از آخرين تكنولوژى اطلاع رسانى عهده دار پاسخگويى به سؤالات اقشار مختلف هستند.
- ايجاد بانكهاى اطلاعاتى؛ دهها نرم‏افزار در علوم قرآنى، حديث، رجال، فقه، فلسفه و تاريخ به منظور سهولت دسترسى محققين و پژوهشگران توليد گرديده كه به عنوان مثال «معجم فقهى» حاوى 3500 عنوان كتاب مى‏باشد. همچنين بسيارى از نشريات و مجلات در قالبهاى نرم‏افزارى در اختيار پژوهشگران مى‏باشد.
- ايجاد صدها پايگاه اينترنتى و اينترانتى.
- تأسيس بانك‏هاى صوتى و تصويرى.
- تأسيس بانك‏هاى مقالات و پايان نامه‏ها.
- برپائى نمايشگاه در حوزه IT در داخل و خارج.
- برگزارى دوره‏هاى آموزشى.
در مجموع مراكز علمى و آموزشى حوزه تلاش مى‏كنند تا با تخصصى كردن علوم و استخراج سرفصل‏ها و استخراج كليد واژها، تحوّل جديدى را در پژوهش‏هاى حوزوى پديد آورند.
جلسه دوم اين همايش به رياست دكتر طلال عتريسى رئيس دانشكده جامعه‏شناسى دانشگاه لبنان برگزار شد. وى ضمن سخنانى با اشاره به تحولاتى كه ايران طى چند دهه اخير شاهد آن بوده است، اظهار داشت: ايران به ساختارى سياسى دست يافته كه آميخته‏اى از جمهوريت و اسلاميت است. وى افزود: ايران اكنون زير نگاه ديگران و در عين حال در يك محاصره پيچيده بين‏المللى قرار دارد و اين در حاليست كه ايران نمونه و الگوى يك حكومت اسلامى است و به نوعى مسؤليت رهبرى جهان اسلام را برعهده دارد. از اينرو ما نيازمند شناخت و آشنايى بيشتر با تحولات و پيشرفت‏هاى حاصله در ايران در زمينه علوم و معارف هستيم.
آنگاه دكتر محمد تقى سبحانى رئيس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى سخنرانى خود را با عنوان «انقلاب اسلامى و جريان‏هاى سه گانه نظرى در انديشيه اسلامى» ايراد نمود. وى اظهار داشت: انقلاب اسلامى ايران جريان‏هايى فكرى را در عرصه انديشه اسلامى به وجود آورد همانطور كه منجر شد تا جريان‏هاى سابق تحول يابد. به طور كلى اين تفاوت از دو جهت بر جنبش انديشه اسلامى تأثير گذارد:
1- انقلاب حد و مرز جريان‏هاى فكرى را مشخص كرد و بسيارى از نظريه‏ها و انديشه‏هاى مبهم را توضيح داد. اين امر در سايه دو امر صورت گرفت:
الف) آزمون در جهان واقع و پياده كردن نظرات موجود؛
ب) رقابت در عرصه اجتماع.
نظريه‏هايى كه تنها به بيان اصولى كلى بسنده مى‏كردند به هنگام آزمون تطبيق عملى براى مواجهه با مقتضيات جهان واقع و نيازهاى عملى و رقابت با ساير نظريه‏ها دچار اضطراب و سستى شدند. بدين صورت بود كه طرفداران اين نظريه‏ها مجبور شدند تا به جاى آنكه از كليات سخن بگويند از مصداق‏ها و موارد جزئى سخن بگويند تا ديدگاه‏ها و نظرات آنان از نظرات رقباى آنان مشخص گردد.
2- انقلاب اسلامى زمينه را براى به وجود آمدن برخى انديشه‏ها كه قبلاً امكان ظهور نداشتند فراهم كرد. اين جريان‏ها پس از انقلاب اندك اندك شكل گرفت تا در نهايت به جريان‏هاى فكرى حقيقى منجر شد. اين جريان‏ها عبارتند از:
1- جريان تقليدى (سلفى) 2- جريان احياگر 3- جريان تمدن‏گرا.
دو جريان نخست ريشه در تاريخ انديشه اسلامى دارند. در قرن گذشته رقابت آشكار و پنهانى ميان اين دو جريان وجود داشته است. اما جريان سوم با وجود آنكه در دهه‏هاى پيش از انقلاب اسلامى در ميان انديشمندان مسلمان طرفدارانى داشت ولى بررسى آن به عنوان يك جريان منظم ما را به انديشه‏هاى امام خمينى (ره) باز مى‏گرداند.
ما در اين مقاله اين سه جريان را در قالب چند محور مورد بررسى قرار مى‏دهيم:
محور اول ماهيت دين اسلام است. مسلمانان سنت گرا به اسلام از ديد شريعت و احكام اسلامى مخصوصاً احكام فردى آن مى‏نگرند. از سوى ديگر علماى تجدد گرا نيز از دين و اسلام بعنوان عرصه‏اى براى طرح مسائل مربوط به ايمان فردى و اخلاق ياد مى‏كنند. از نظر ايشان در زمان حاضر انسان براى رفع نيازهاى عاطفى و نفسانى خود به دين رو مى‏آورد. در مقابل تعريف روشنفكران است. آنان از دين به عنوان عرصه‏اى كه تنها شامل احكام و حقوق و واجبات نيست بلكه عقيده‏اى است كه ارزش‏هاى عالى را توضيح مى‏دهد وكنه وجود ربانى را تبيين مى‏كند ياد مى‏كنند. به نظر ايشان از طريق دين مى‏توان به حقيقت انسان وجامعه دست يافت.
به منظور شناخت دينى بايد بين سه ميدان زير فرق گذاشت: 1- ميدان معارف و حقائق اسلامى 2- ميدان انديشه و علوم اسلامى 3- ميدان فرهنگ و تمدن اسلامى.
محور دوم طريقه فهم دين است. از نظر احياگران، دين تابع شرايط خارجى و تغييرات موجود در علوم است. ولى از نظر جريان‏هاى سنتى و تمدن‏گرا فهم دين به شيوه درونى و ذاتى خاصى مربوط مى‏شود. دو گروه اخير در دو نكته اساسى با يكديگر اختلاف نظر دارند.
1- از ديد جريان تمدن‏گرا شيوه اجتهاد پديده‏اى است كه باعث تكامل دين مى‏شود.
2- از ديد اين جريان دين به فهم متون دينى محدود نمى‏شود. اجتهاد بابى براى فهم نظام معارف دينى در مسائل اساسى زندگى است.
محور سوم عقل گرايى است. مهم‏ترين اختلاف سه جريان مذكور جايگاه عقل است. سنت‏گرايان به عقل به عنوان ابزارى براى شناخت و اطلاع از فحواى دين مى‏نگرند. اما از ديد احياگرايان عقل اساس ساختار و بدنه دين است. از نظر جريان تمدن گرا عقل انسان به چهار بخش تقسيم مى‏شود. عقل عملى، عقل نظرى، عقل اكتشافى و عقل ابزارى. انديشمندانى كه تحت تأثير جنبش اروپا و فرهنگ غرب قرار داشتند عقل نظرى و عملى را منبعى براى معرفت بشرى به شمار نمى‏آوردند. از نظر آنان عقل اكتشافى تنها ابزارى براى درك حقائق وحى است.
محور چهارم علوم تجربى و منطق برنامه ريزى است. مهم‏ترين نقاط اختلاف ميان انديشمندان و علماى دين، موضوع مقابله علم و دين است. علوم به شكل امروزى آن تاريخى حداكثر سيصد ساله دارد. از نظر تجدد گرايان علوم تجربى با علوم نظرى فرق مى‏كنند چرا كه علوم تجربى بر پايه تجربه و امور عينى و عملى بنا شده است. بنابراين، اين علوم علومى متغير و قابل تحول و قابل نقد به شمار مى‏آيد. اما متون دينى متونى ثابت و غير قابل نقد است.
محور پنجم رشد اجتماعى است. جريان سنتى به رشد اجتماعى جامعه اسلامى اهميت نمى‏دهد و چه بسا گاه منكر ضرورت آن بشود. در حالى كه احياگرايان مسلمان تحت تأثير افكار رشد و توسعه در كشورهاى غربى قرار دارند. از نظر اين كشورها روند توسعه امرى جبرى است كه نمى‏توان از آن چشم پوشيد. در مقابل ديدگاه جريان تمدن گرا وجود دارد كه معتقد است اديان آسمانى نه تنها از رشد و توسعه غافل نشده‏اند بلكه اين مهم جزئى از رسالت انبياى الهى و اهداف آن را تشكيل داده است.
محور ششم تحقق دين و تطبيق آن است. از نظر جريان سنت گرا چنانچه جامعه در حكومت به قوانين الهى پايبند باشد و آنها را عملى سازد تمام مشكلات از بين خواهد رفت ولى احياگرايان معتقدند آنچه در متون دينى آمده به جوامع سنتى و روابط اجتماعى و اقتصادى آنها مربوط مى‏شود. در مقابل تمدن گرايان بر اين باورند كه اجتهاد در متون دينى ما را به جمع معارف و علوم خواه فناورى باشد يا احكام اخلاقى و حقوقى رهنمون مى‏كند. از نظر اين گروه دين مى‏تواند سعادت انسان را در همه دوران‏ها تضمين كند.
در ادامه جلسات همايش بحث، اظهار نظر و پرسش و پاسخ‏هايى مطرح گرديد. دكتر رضوان السيد پژوهشگر و استاد دانشگاه لبنان گفت: ما در لبنان سالهاست كه انديشه‏هاى نوگرا در ايران را دنبال مى‏كنيم. ولى من نكته‏اى را درباره گرايش به دائرة المعارف نويسى در ايران دارم و آن اينكه اين گرايش يك حركت و جنبش مفيد نيست زيرا دائرة المعارف‏ها گوناگون هستند و همواره نيز بايستى نو و بازنويسى گردند، الآن دائرة المعارف بريتانيا هر پنج سال يكبار تجديد مى‏شود. گرايش به دائرة المعارف نويسى پرهزينه و بى نتيجه است و الآن دايرة المعارف بزرگ اسلامى كه در ايران در دست تهيه است فقط 12 جلد آن منتشر شده است و اين گرايش به نظر من قابل ارزيابى و تجديد نظرى دوباره است.
دكتر رضوان السيد با اشاره به مطالعات خود در حوزه انديشه سياسى اسلامى گفت: در انديشه سياسى موجود «نصائح الملوك» فراموش شده است. ما پانصد كتاب در زمينه نصائح الملوك و يا «نصائح سياسيه» داريم كه برخى از آنها از قضا فارسى است و بايد به اين امر اهتمام ورزيده شود.
آقاى دكتر الكك استاد دانشگاه و رئيس مركز زبان فارسى دانشگاه لبنان در پاسخ به اظهارات دكتر رضوان السيد گفت: در ايران حركت دائرة المعارف نويسى آغاز شده و دائرة المعارف‏ها نيز بسيار هستند و اين حركتى بيدارگرانه است. اگر ما به قرن هجدهم اروپا نگاه كنيم مى‏بينيم در آن دوره نيز جنبش دائرة المعارف نويسى در اروپا اوج گرفته بود و پس از آن انقلاب فرانسه رخ داد.
دكتر نجف لك زايى در همين ارتباط گفت: ما در چند حوزه در حال كار و تحقيق هستيم و گام‏هاى اوليه را بر مى‏داريم. البته ما نيز ملاحظات مربوط به دايرة المعارف نويسى را داشته‏ايم اما ناگزير هستيم كه علاوه بر پرسش‏هاى جديد به تاريخ خود نيز توجه كنيم و نقاط قوّت و ضعف آن را بيابيم. ضمناً ما قائل به گسست در تاريخ نيستيم. در انديشه اسلامى عناصرى وجود دارد كه فرا زمانى است و برخى مخصوص مكان و زمان خاصى است و البته اعتقاد به توقف در تاريخ نيز نداريم.
سپس آقاى دكتر انور طه پژوهشگر فلسطينى در زمينه انديشه اصلاحى گفت: برخى در جريان اصلاح طلب وجود دارند كه به اصل «نص» اعتراض داشته و در نهايت مى‏خواهند آنرا رد نمايند و مى‏خواهند نصوص را غير ثابت معرفى كنند مانند مسأله قصاص؛ لذا بايد مرزهاى فكرى ميان محافظه كار و اصلاح طلب دقيق‏تر ترسيم گردد.
آنگاه آقاى دكتر سمير سليمان استاد دانشگاه لبنان درباره بروز تغييرات در جوامع گفت: در غرب ابتدا تغيير ايجاد مى‏شود سپس دانشمندان وارد تحليل آن مى‏شوند در حالى كه در جوامع اسلامى اساساً تغييرات اندكى رخ مى‏دهد و اگر بوجود آيد، مورد اختلاف قرار مى‏گيرد. بايد ديد در اسلام مكانيزم خاصى براى تغيير وجود دارد يا خير؟ ما در طرح تمدنى خود نمونه كاملى نداريم. مرحله رنسانس مرحله بيدارى بود و تعديل شد و تغيير حاصل گرديد. الآن جمهورى اسلامى يك نمونه است و نمونه ديگر اسلامى سراغ نداريم.
سپس آقاى شفيق جراده اظهار داشت: آنچه براى ما مهم است نظريه‏اى است كه در ايران مطرح مى‏باشد و نه اينكه چند كتاب و دائرة المعارف چاپ شده است. در حال حاضر يك گسستگى ميان ديدگاه جديد و ديدگاه آقاى خاتمى پيش آمده است و ما مى‏دانيم كه در محافل روشنفكرى و نخبگان عرب ديدگاه آقاى خاتمى بيشتر اثر گذاشته است.
آقاى دكتر محمد تقى سبحانى گفت: ما چنين تصور نمى‏كنيم كه دوره تفكر مدرن پايان يافته است ما از يك سو تأثيرپذير از تراث هستيم و از سوى ديگر متأثر از پديده‏ها و افكار غرب. ما چنين مى‏پنداريم كه بنيان‏هاى سه جريان ذكر شده با يكديگر تفاوت اساسى دارد و هر كدام نتايج مختلفى در بر دارد. ولايت فقيه از ديدگاه سنتى‏ها يك فرع فقهى است و از نظر نوگراها يك قالب است و از نظر تمدن گراها، حكومت فلسفه عملى فقه در تمام زمينه‏هاى زندگى است. همچنانكه امام خمينى (ره) در مورد ولايت فقيه فرمودند كه ولايت فقيه، فلسفه عملى فقه در تمام زمينه‏هاى زندگى است.
دكتر سبحانى در خصوص جريان‏هاى فكرى و سياسى در ايران اظهار داشت: من اعتقاد دارم كه جريان‏هاى سياسى، الزاماً منطبق بر جريان‏هاى فكرى نيست. ميدان سياست ايران ميدان تجربه تصورات و جريان‏هاى فكرى شده است. در دوره آقاى خاتمى يك ديدگاه مورد آزمايش واقع شد و امروز نيز جريان ديگرى مورد آزمايش قرار گرفته است.
سپس دكتر وجيه قانصو استاد دانشگاه لبنان با اشاره به تقسيم بندى‏هاى صورت گرفته گفت: اين گونه تقسيم بندى‏ها اختصاص به ايران ندارد و در تمام كشورها وجود دارد و جريان‏هاى فكرى، آنچنان قطعى نيست؛ برخلاف جريان‏هاى سياسى كه قاطعانه‏تر است.
آقاى دكتر سبحانى در پاسخ به سؤال دكتر طلال عتريسى كه حجم و توان هر يك از جريان‏هاى نامبرده شده توسط ايشان چه ميزان است، اظهار داشت: من معتقدم در گذشته انقلاب جريان تمدن گرا و جريان سنت گرا قدرت متوازنى داشتند اما امروز در دانشگاه‏ها حجم حضور جريان تمدن گرا در حال بيشتر شدن است.
در پايان همايش حجة الاسلام و المسلمين نجفعلى ميرزايى رايزن فرهنگى جمهورى اسلامى ايران در لبنان، اين همايش را نخستين نشست از اين دست اعلام و اظهار داشت رايزنى فرهنگى در آينده نشست‏هاى تخصصى بيشترى براى تشريح مواضع و ديدگاه‏ها و تبادل آراء و نظرات برگزار خواهد نمود.

اسامى برخى اساتيد و شخصيت‏هاى شركت كننده در همايش‏
1شيخ شفيق جراده‏
مدير مؤسسه المعارف الحكميه لبنان‏
2دكتر غسان طه‏
استاد دانشگاه لبنان‏
3دكتر انور طه‏
پژهشگر فلسطينى‏
4دكتر على حجازى‏
نويسنده و استاد دانشگاه‏
5خانم دكتر سعاد الحكيم‏
استاد تصوّف دانشگاه لبنان‏
6دكتر سامى مكارم‏
استاد فلسفه و عرفان دانشگاه آمريكايى بيروت‏
7دكتر طلال عتريسى‏
رئيس دانشكده جامعه‏شناسى دانشگاه لبنان‏
8دكتر سمير سليمان‏
استاد دانشگاه لبنان‏
9دكتر ويكتور الكك‏
استاد دانشگاه و رئيس مركز زبان فارسى دانشگاه لبنان‏
10دكتر نجيب بدرالدين‏
استاد دانشگاه‏
11محمد شرى‏
نويسنده مطبوعات‏
12شيخ على طالب‏
استاد فقه اسلامى‏
13خانم سعدى القاضى‏
پژوهشگر علوم اديان‏
14آقاى احمد فرحات‏
شاعر و مدير مجله حوارالعرب‏
15دكتر محمد منير سعدالدين‏
استاد دانشگاه امام اوزاعى‏
16دكتر حسين رحال‏
سردبير مجله الانتقاد
17آقاى احمد عاصى‏
رئيس سابق سنديكاى ناشران لبنانى‏
18دكتر رضوان السيد
استاد دانشگاه و انديشمند اسلامى‏
19دكتر محمد نورالدين‏
استاد ادبيات در دانشگاه لبنان‏
20خانم مريم موزه‏
پژوهشگر علوم اديان‏
21شيخ محمد زراقط
پژوهشگر انديشه اسلامى‏