( انا انزلناه في ليله مباركه انا
كنا منزلين فيها يفرق كل امر حكيم ) سوره
دخان آيات
3 و 4 .
ما قرآن را در شبى مبارك فرستاديـم, زيرا همواره هشدار دهنده و انذار كننده بوده
ايـم. در آن شب مبارك هر امرى طبق حكمت خداوند تنظيم مى شود.
مباركه: مبارك از ماده بركت است. يعنى بسيار سـودمند و جاويدان كه از رحمت گسترده
الهى برگرفته شـده. بركت به معناى افزونـى و فراخى و زيادى نعمت و روزى نيز
گـويند. در آيه مى خـوانيـم: ((و لـو ان اهل القرى آمنوا واتقـوا لفتحنا عليهم
بركات مـن السماء والارض)) اگر مردم قريه ها (شهرها) ايمان آورده و تقوا پيشه خـود
مـى ساختنـد, بـى گمان, از آسمان و زميـن بـر آنها درهاى بـركت و افزونى مى
گشوديم.
شب قـدر كه در آن قرآن نازل شـده, مبـداء تمام خيرات و بركات و سرچشمه نيكى ها و
خـوبى ها است. شبى است كه مقدرات جهان بشريت با نزول قـرآن در آن استحكـام مـى
پذيـرد و مشخص مـى گردد.
از كجـا
بـدانيـم كه ((ليله مبـاركه)) همـان شب قـدر است؟
در سـوره بقره آيه 185 مـى خـوانيـم: ((شهر رمضان الذى انزل فيه القرآن)) ماه
رمضان كه قرآن در آن نازل شد. و در سـوره قدر نيز مى خـوانيـم: ((انا انزلناه فى
ليله القدر)) ما آن را در شب قدر نازل كرديـم. بنابـرايـن قطعا شب قـدر در ماه
رمضان است و قطعا قرآن در اين شب نازل شده است.
ولـى شب قـدر كـدام شب از شبهاى ماه مبارك رمضان است؟ از قـرآن چنين چيزى مشخص
نشده و در احاديث معصوميـن عليهم السلام نيز اشاره به سه مورد يا بيش از آن شده
است, ولى ظن بيشتر ايـن است كه در دهه آخـر ماه رمضان باشـد و احتمال بيشتـر همان
سه شب نـوزده و بيست و يكـم و بيست وسـوم مـاه اســت. ولـى بـــه هـر حـــــال
بهتر اين است كه انسان هر شب ماه مبارك را به احتمال ايـن كه شب قدر باشد, به
عبادت و قرائت قرآن و دعا و نيايش بگذراند و ايـن منحصـر نباشـد به احياى سه يا
چهار شب هرچنـد اكتفاى به آن نيز بسيار ارزنده است.
نزول قرآن:
آنچه از قرآن استفاده مـى شـود, نزول قرآن بـر دو گـونه است: 1ـ نزول دفعى و كلـى
2ـ نزول تدريجـى. نزول دفعى يعنـى قرآن بطـور كامل در شب قدر بر قلب رسـول اكرم(ص)
و نزول تـدريجـى عبارت از نزول قـرآن در مـدت بيست وسه سـال (دوران دعوت) به
تـدريج و به مناسبت ها و طبق رويدادها.
انا كنا منذريـن: ما پيـوسته انذار كننـده بـوده ايـم. خـداونـد مـى خـواهـد
بفـرمايـد كه انذار و هشـدار منحصـر به قرآن و اسلام نمـى باشد زيـرا هشـدارهاى
الهى در طـول تاريخ بـوده و ايـن سنت جـاويـد پـروردگـار است كه از طـريق انبيا و
رسل ادامه داشته و پيامبـران, ملت ها و امت ها را از نافـرمانـى و عصيان
پـروردگـار برحذر داشته و انذار نموده اند.
يفرق: فرق يعنـى جـدا كردن و فصل چيزى از چيز ديگر تا متمايز و مشخص شوند و در
مقابل آن ((احكام)) است. پس امر حكيـم امرى است كه الفـاظش از يكـديگـر متمـايز
نبـاشنـد.
نزول و انزال: در آيـاتـى كه بحث از نزول دفعى و جمعى قـرآن در شب قـدر يا در ماه
رمضان است, عبارت ((انزال)) آمـده و معنايـش همـان نزول دفعى و تفصيلـى در يك
جـاست.
و در مـواردى كه بحث از نزول تـدريجـى به ميـان آمـده, عبــارت ((تنزيل)) ذكر شده
است. در تفسير على بـن ابراهيم از امام كاظم(ع) نقل شده كه در تفسير آيه ((انـا
انزلنـاه فـى ليله مبـاركه)) فـرمود:
((هـى ليله القـدر انزل الله عزوجل القـرآن فيها الــــى البيت المعمور جمله واحده
ثم نزل مـن البيت المعمور على رسول الله فى طـول عشريـن سنه)) ليله مباركه همان شب
قدر است كه خداوند قرآن را در آن شب بـر ((بيت معمـور)) يك جـا نـازل كـرد سپـس از
بيت معمور در طـول بيست سال بر رسـول خدا صلى الله عليه و آله نازل شد. مقصـود از
بيت معمـور چيست؟ مطـالب زيادى ذكـر شـده كه جـاى آن اينجا نيست, ممكـن است جايى
محاذى خانه خدا باشد يا مقصود خـود كعبه باشد. به هر حال هر جا باشـد, قطعا مـد
نظر حضـرت بـوده و پيـامبـر بـدون شك در جـريـان امـر قـرار گرفته است.
ضمنـا ملاحظه مـى شـود كه در ايـن روايت بـراى نزول دفعى عبــارت ((انزل)) آورده و
در مـورد تـدريجـى عبارت ((نزل)) به كار برده شده.
محمد بـن مسلـم از حمران روايت كرده كه از امام باقر عليه السلام درباره ايـن آيه
مى پرسـد. امام مـى فرمايد: ((آرى! منظور شب قدر است كه هر سال در دهه آخر ماه
رمضان تكرار مـى شـود)). در مـورد آيه فيها يفرق كل امر حكيـم مـى فرمايد: ((در شب
قدر از هر سال, تمام امـور آن سال كه بايـد تا سال بعد جريان داشته باشـد و رخ
بـدهد, چه امر خير و چه امر شر, چه فرمانبرى مردم و چه عصيان و تمرد آنان, چه
مـولـودهايى كه به دنيا مـىآيند و چه اجل هايى كه فـرا مـى رسـد, چه رزق و روزىها
و چه هـر امـر ديگـرى كه تقـدير مى شود.
پـس هر چه در آن شب براى آن سال تقدير شود, همان قضاى حتمى است ولـى در عيـن حـال
مشيت خـداونـد در آن تصـرف خـواهــد داشت.))
مجله پاسدار اسلام ش 216